oyun skor

Elektron’un Kesfi

1894 Herman Helmholtz’un 1881 yilinda varsaydigi “elektrik atomu”na George Johnstone Stoney “elektron” adini verdi. 1897 Ocak ayinda Emil Wiechert, katot isinlarinin eski elektrik yüklü temel parçaciklardan olustugunu ve bu parçaciklarin en küçük atomdan çok daha hafif olduklarini kanitladi. Nisan ayinda, J.J.Thomson, katot isinlarinin yük/kütle (e/m) oraninin iyonlarinkinden 1000 kez daha küçük oldugunu buldu. Kasim ayinda, Willy Wien, Thomson’un bulgularini dogruladi. Elektronun kesfi, ayni siralarda ortaya çikan bir baska olayla desteklendi. Bu, Ekim 1896 ve Ekim 1897 yillari arasinda Peter Zeeman tarafindan gösterilen, bir manyetik alanda atomik spektral çizgilerin üçlü yarilmalari idi. Zeeman etkisi adi verilen bu olgu, Eylül 1897’de Hendrik Antoon Lorentz tarafindan teorik olarak açiklandi.

Elektron, Iletkenlik, Beta-isinlari  ve Görelilik (1897-1915)

1897-1899 J.J. Thomson, J.S.E Townsend ile birlikte katot isinlarinin özelliklerini inceledi ve elektronun yükünü belirledi.

1900 Marie ve Pierre Curie, b-isinlarinin hizli katot isinlari olduklarini gösterdiler.

1902 Max Abraham (Göttingen), George FitzGerald’in ve H.A. Lorentz’in “sekil degistiren” teorisine karsi “kati elektron” teorisini ortaya koydu.

1904 H.A. Lorentz, boslukta isiktan daha yavas hizla hareket eden sistemlerdeki elektrik ve manyetik olaylarin ayrintili kuramini gelistirdi.

1905 Albert Einstein, daha sonradan özel görelilik kurami olarak adlandirilan hareketli cisimlerin elektrodinamigini formüle etti. Henri Poincaré, elektron dinamigini gösterdi. Einstein, kütle- enerji iliskisini buldu.

1911 Heike Kamerlingh-Onnes, Civa ve diger metallerin süperiletkenliklerini kesfetti.
Atom Yapisinin Eski Kuantum Teorisi 
ve Elektron (1897-1923)

1903 J.J. Thomson elektronlarin + yüklü bir sivida yüzdükleri üzümlü kek  atom modelini tanimladi. Böylece elementlerin kimyasal özelliklerini açiklamis oldu.

1904 Hantaro Nagaoka (Tokyo), elektronlarin, agir bir iç bölgeyi halkalar halinde çevreledigi (sardigi)  “Satürn modeli”ni ileri sürdü.

1910 Arthur Haas (Viyana), Planck’in kuantum kuramini Thomson’un atom modeline uygulayarak atomlarin boyutlarini buldu.

1911 Ernest Rutherford (Manchester), etrafinda elektronlarin gezegen gibi döndükleri yogun bir atom çekirdegi (+ Ze) içeren, “çekirdekli atom” modelinin ayrintilarini açikladi.

1913-14 Niels Bohr (Kopenhag), Rutherford’un çekirdekli atomunun kuantum kuramini gelistirdi. Nisan 1913’te hidrojen spektrumunu elde etti ve Ekim 1913’te iyonize helyum çizgilerini açikladi. James Frank ve Gustav Hertz (Berlin), Bohr’un kuramiyla uyumlu olarak, atomun spektral çizgilerinin, civa atomlarinin elektronlarin çarpmasi ile uyarilmasindan kaynaklandigini buldular.

1921-22 Bohr, elementlerin periyodik tablosunun bir kuramini ortaya atti (1921). Hafniyum elementinin bulunmasi (George de Hevesy ve Dirk Coster, Kopenhag, Aralik 1922) bu kurami destekledi.

Dalga Mekaniginde Elektron (1921-1931)
1922 Otto Stern ve Walther Gerlach tarafindan, Atomik isima demetlerinin homojen olmayan manyetik alanda ayristirilmalariyla, elektronlarin alisilmadik özellikleri açiga vuruldu. Aralik ayinda Arthur H.  Compton, X-isinlarinin kizila kayma egilimini saçilan  elektronlardan yola çikarak buldugunda, elektromanyetik isimanin kuantumlu dogasina dair ilk dolaysiz kanit ele geçirilmis oldu.

1923 Louis de Broglie, özellikle atomlardaki elektronlarin davranisini açiklamak amaciyla, madde dalgalari kuramini ortaya atti.

1925 Ocak ayinda Wolfgang Pauli, atomlardaki elektronlar için dördüncü bir kuantum sayisi tanitti. Ekim ayinda ise George Uhlenbeck ve Samuel Goudsmit, bu kuantum sayisini yeni bir mekanik özellikten, elektron spininden ortaya çikiyor olarak yorumladilar. Ayni yil, Heisenberg yeni bir atom kuramini, “kuantum mekanigini” kuramsallastirmada karar asamasina geldi. Izleyen aylarda Max Born ve Pascual Jordan, Heisenbergle fikir alisverisi içinde, bu kurami “matris mekanigi” olarak; Paul Dirac ise, “q-sayisi kurami” olarak formüle etti.

1926 Bu yilin ocak-haziran aylari arasinda yazdigi bes makalesinde, Erwin Schrödinger, matematiksel açidan yukaridakilerle özdes yeni bir atom kuramini, “dalga mekanigini” Broglie’nin “madde dalgasi” hipotezinden esinlenerek gelistirdi. Heisenberg, helyum atomunun enerji durumlarini açiklamak üzere “degisim kuvvetleri” fikrini ortaya atti. Born, elektron ve diger atomik parçaciklarin dagilimi için dalga fonksiyonunun olasilik yorumunu gelistirdi. Enrico Fermi ve Paul A. M. Dirac elektronlar ve diger 1/2 spinli parçaciklar için dogru kuantum istatistikleri elde etti. Pauli ve Ralph Fowler, bu elektron istatistiklerinden yararlanarak metallerin paramanyetik özelliklerine ve yildizlardaki yogun maddeye açiklama getirdi.

1927 Mart ayinda Heisenberg, mikroskobik parçaciklarin konum ve momentum belirsizlik iliskilerini kesfetti. Mart ve mayis aylari arasinda, birbirlerinden habersiz olarak Clinton J. Davisson, Lester H. Germer, George  Paget Thomson ve Alexander Reid, elektronun madde-dalga özelliklerini ayni anda gösterdiler.
Ayni yil Hund, moleküllerde bulunan potansiyel engellerinde “elektron tünelleme”yi açikladi.

1928 Dirac, “göreli elektron denklemini” ortaya atti.
1928-29 Nevill F. Mott, elektronlarin dalga-mekaniksel dagilim kuramini formüle etti.
1928-31 Felix Bloch, Léon Brillouin, Lothar Nordheim ve Rudolf  Peierls, kristal örgüleri içindeki atomlar üzerine ayrintili bir dalga mekanigi kurami gelistirdi.

Çekirdek ve Temel Parçacik Fiziginde Elektron 
1928 Dimitri Skobeltsyn, kozmik isinlarda elektronlarin varligini gösterdi.

1929-30 Pauli, b-bozunumunda enerji ve  momentum korunumunu saglamak için,  yüksüz bir parçacik olan “nötrino”yu ortaya atti.

1931 Dirac göreli elektron kuramindaki “desik”leri, daha sonralari “pozitron” olarak adlandirilan, elektronun karsit  parçaçiklariyla açiklama yoluna gitti.

1932 Nötron’un James Chadwick tarafindan kesfi, atom  çekirdeginin bilesimi konusundaki  en önemli probleme çözüm getirdi. Heisenberg üç ay sonra Mayista, nötron ve protonlar arasinda degisim kuvvetleri oldugunu öne sürdü.

1932-33 Carl Anderson, kozmik isinlarda pozitronun varligini kesfetti. Fermi, elektron-nötrino çiftinin olusumunu içeren, b-bozunumuna iliskin kuantum alan kuramini sundu.

1934 Hideki Yukawa, daha sonralari mezon olarak adlandirilacak olan orta kütleli kuramsal parçaciklarin degisimiyle iliskilendirdigi çekirdek kuvvetleri kuramini öne sürdü. Ilk  kez, güçlü ve zayif kuvvetler arasindaki  farki net olarak ortaya koymus oldu.

1936-37 Kozmik isinlarda, orta kütleli yeni bir parçacik olan mezotronun kesfi gerçeklesti.

1938-39 Pauli,  Markus Fierz ve Frederick Belinfante, yari-tamsayi spini Fermi-Dirac istatistigi, tamsayi spini Bose-Einstein istatistigi ile birlestirerek, genel spin-istatistik kuramini gelistirdi.

1947 Cecil F. Powell ve çalisma arkadaslari, pi-mezonu (pion) kesfettiler.

1947-50 Ilk renormalize edilmis göreli kuantum alan elektrodinamigi; Hendrik Kramers, Ernst C. G. Stueckelberg ve Sin-itiro Tomonaga tarafindan yapilan ön çalismalari degerlendiren Julian Schwinger, Richard P. Feynman, Freeman Dyson, Abdus Salam ve John Ward tarafindan olusturuldu. 

1956 Tsung- Dao Lee ve Chen Ning Yang zayif etkilesimlerde parite (sag-sol simetrisi) bozunumu öngörerek deney yapilmasini önerdiler. Parite bozunumu 1957’de kesinlesti.
1957-58 zayif etkilesimlerin V-A kurami adiyla anilan evrensel kurami sirayla George C.G. Sudarshan, Robert E. Marshak, R. Feynman ve Murray Gell-Mann tarafindan öne sürüldü.
1962 Muon’la iliskili ikinci bir tip nötrino Leon Lederman ve çalisma arkadaslari tarafindan bulundu.

1964-71 Elektrodinamik ve zayif etkilesimlerin (elektrozayif etkilesimler) renormalize edilmis ve birlestirilmis bir kurami, Peter Higgs, Sheldon Glashow, Steven Weinberg, Abdus Salam ve Gerard ‘t Hooft tarafindan gelistirildi. 

1973 Zayif etkilesimde yüksüz akimlar CERN’de kesfedilerek elektrozayif akimlar kurami kanitlandi.

1975 M. Perl ve çalisma arkadaslari elektron ve muon ailesinden sonra üçüncü bir tau-leptonu buldular 

1983-84 Zayif ara bozonlar W+, W- ve Zo CERN’de kesfedildi.

1 Comment

  1. Avatar
    Hamza Ocak 02, 2014

    çok güzel

    Reply

Leave reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *