Okunma: 5942 kez

Atatürkün sağlığında, 1932, 1934 ve 1936 yıllarında yapılan üç kurultayda hem kurumun yönetim organları seçilmiş, hem dil siyaseti belirlenmiş, hem de bilimsel bildiriler sunulup tartışılmıştır. 26 Eylül - 5 Ekim 1932 tarihleri arasında Dolmabahçe Sarayında yapılan Birinci Türk Dili Kurultayı sonunda Kurumun "Lügat-Istılah, Gramer-Sentaks, Derleme, Lenguistik-Filoloji, Etimoloji, Yayın" adları ile altı kol hâlinde çalışmalarını sürdürmesi kabul edildi. Atatürkün kendisi de Türk dili üzerindeki yerli ve yabancı araştırmaları bizzat inceleyerek, dönemindeki bilginleri Türk dili üzerinde araştırmalar yapmaya yönlendirmiştir.

Nitekim Türk dilinin en eski anıtları olan Göktürk yazılı metinlerin ilk iki cildi onun sağlığında yayımlanmış; 1940larda yayın hayatına çıkabilen Divanü Lügatit-Türk, Kutadgu Bilig gibi yapıtlar üzerinde de yine onun sağlığında çalışılmaya başlanmıştır. Daha sonra birçok cilt hâlinde ortaya çıkacak olan Tarama ve Derleme Sözlüğüyle ilgili çalışmalar da Atatürkün sağlığında başlamıştır. Tarama Sözlüğü, 13. yüzyılda başlayan Batı Türkçesinin eski eserlerinin taranmasıyla; Derleme Sözlüğü, Anadolu ağızlarında kullanılan kelimelerin derlenmesiyle oluşturulmuş büyük sözlüklerdir. Çağdaş Türkçenin dilbilgisi, sözlüğü, yazımı ve terimleriyle ilgili çalışmalar da Atatürk tarafından ilgiyle izlenmiştir.

Türk Dil Kurumunun kuruluşuyla birlikte çağdaş Türkçede çok hızlı bir arılaştırma akımı da başlamıştır. Bizzat Atatürkün öncülük ettiği, Türk dilinin yabancı kökenli sözlerden temizlenmesi akımı 1935 yılına kadar sürmüş; halkın diline girip yerleşmiş sözcüklerin dilden atılması işleminden bu tarihte vazgeçilmiştir. Atatürkün ölümünden sonra öz Türkçe akımı Türk aydınları arasında sürekli tartışılan bir konu olmuş ve özellikle 1960tan sonra Türk Dil Kurumu bu akımın öncülüğünü yapmaya devam etmiştir.

1980den sonra tartışmalar durulmuş, bilimsel çalışmalar hız kazanmıştır. Atatürk, ölümünden kısa bir süre önce yazdığı vasiyetname ile mal varlığını Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumuna bırakmıştır. Bu iki kurumun bütçesi bugün de Atatürkün mirasından karşılanmaktadır. Türkiyenin en büyük bankalarından biri olan Türkiye İş Bankası sermayesinin %28,9unu oluşturmaktadır. Türk Dil Kurumunun yapısıyla ilgili ilk önemli değişiklik 1951 yılındaki olağanüstü kurultayda yapılmıştır.

Atatürkün sağlığında Millî Eğitim Bakanının kurum başkanı olmasını sağlayan tüzük maddesi 1951de değiştirilmiş; böylece kurumun devletle bağlantısı koparılmıştır. İkinci önemli yapı değişikliği 1982-1983 yıllarında gerçekleştirilmiştir. 1982de kabul edilen ve şu anda da yürürlükte olan Anayasa ile Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu, bir Anayasa kuruluşu olan Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu çatısı altına alınmış; böylece devletle olan bağlar yeniden ve daha güçlü olarak kurulmuştur. Atatürk, 1 Kasım 1936da Türkiye Büyük Millet Meclisinin 5. dönem 2. yasama yılının açılış konuşmasında Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumunun geleceği ile ilgili dileklerini şu sözlerle dile getirmişti: Başlarında değerli Eğitim Bakanımız bulunan, Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumunun her gün yeni gerçek ufuklar açan, ciddî ve aralıksız çalışmalarını övgü ile anmak isterim.

Bu iki ulusal kurumun, tarihimizin ve dilimizin, karanlıklar içinde unutulmuş derinliklerini, dünya kültüründe başlangıcı temsil ettiklerini, kabul edilebilir bilimsel belgelerle ortaya koydukça, yalnız Türk ulusunun değil, bütün bilim dünyasının ilgisini ve uyanmasını sağlayan, kutsal bir görev yapmakta olduklarını güvenle söyleyebilirim. (Alkışlar) Tarih Kurumunun Alacahöyükte yaptığı kazılar sonucunda, ortaya çıkardığı beş bin beş yüz yıllık maddî Türk tarih belgeleri, dünya kültür kahraman tarihinin yeni baştan incelenmesini ve derinleştirilmesini gerektirecektir. Birçok Avrupalı bilim adamının katılması ile toplanan son Dil Kurultayının aydınlık sonuçlarını görmekle çok mutluyum. Bu ulusal kurumların az zaman içinde ulusal akademilere dönüşmesini dilerim.

Bunun için, çalışkan tarih, dil ve bilim adamlarımızın, bilim dünyasınca tanınacak orijinal eserlerini görmekle mutlu olmanızı dilerim. (Konuşmanın tam metnini buradan bulabilirsiniz.) Atatürkün bu dileği dikkate alınarak her iki kurum da akademik bir yapıya kavuşturulmuştur. Ödüller Türk Dil Kurumu 1955ten başlayarak çeşitli dallarda ödüller verdi. Ödüller her yıl 26 Eylül Dil Bayramında Ankarada yapılan törenle sahiplerine verilir. Ödül verilen dallar farklı yönetmeliklere göre zaman zaman değişir. 1983te Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu bünyesine alındıktan sonra Türk Dil Kurumu ödülleri kaldırıldı.

Türk Dil Kurumu ödüllerini alanlardan bazıları şunlardır: Bilim dalında 1955 ödülünü Abdülhak Hamid Tarhan 1957 ödülünü A.PiLeVnE 1959 ödülünü Nermi Uygur 1960 ödülünü Hüseyin Batuhan 1977 Ödülünü Emre Kongar Sanat dalında 1955 ödülünü Cahit Külebi 1964 ödülünü Behçet Necatigil 1969 ödülünü Necati Cumalı Roman dalında 1958 ödülünü Oktay Akbal 1962 ödülünü Nezihe Meriç 1968 ödülünü Kemal Tahir 1971 ödülünü Fakir Baykurt 1975 ödülünü Füruzan Hikaye dalında 1958 ödülünü Tahsin Yücel 1960 ödülünü Onat Kutlar 1968 ödülünü Samim Kocagöz 1969 ödülünü Orhan Kemal 1977 ödülünü Hulki Aktunç Oyun dalında 1960 ödülünü Orhan Asena 1970 ödülünü Aziz Nesin 1972 ödülünü Haldun Taner 1974 ödülünü Adalet Ağaoğlu 1980 ödülünü Recep Bilginer Deneme, eleştiri, gezi dalında; 1962 ödülünü Fikret Otyam 1965 ödülünü Ceyhun Atıf Kansu 1978 ödülünü Çetin Altan 1979 ödülü Fikret Alkan Günümüzdeki Etkinlikler ve Sürdürülen Çalışmalar Bugün Türk Dil Kurumu, 20si Yüksek Öğretim Kurulu; 20si Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yüksek Kurulu tarafından seçilen 40 asıl üyeye sahiptir.

Üyelerin büyük çoğunluğu Türk üniversitelerinde çalışan Türkologlardır. Başbakanın önerisiyle cumhurbaşkanınca tayin edilen Kurum Başkanı ve 40 asıl üye Bilim Kurulunu oluşturur. Kurumun bilimsel çalışmaları bu kurul tarafından planlandığı gibi yönetim işlerini üstlenen Yürütme Kurulu ile bilimsel çalışmaları yürüten Kol ve Komisyonların üyeleri de bu kurul tarafından seçilmiştir. Bilimsel çalışmaları yürüten kollar şunlardır: Sözlük Bilim ve Uygulama Kolu , Gramer Bilim ve Uygulama Kolu, Dil Bilimi Bilim ve Uygulama Kolu , Terim Bilim ve Uygulama Kolu, Ağız Araştırmaları Bilim ve Uygulama Kolu , Kaynak Eserler Bilim ve Uygulama Kolu. Türkiye Türkçesinin çağdaş sözlüğünü sürekli geliştirerek yayımlayan Türk Dil Kurumu, Yazım Kılavuzuna da son şeklini vererek 2000 yılında yeniden yayımlamıştır. 1998 yılı içinde 9. baskısı çıkmış olan Türkçe Sözlükte 75.000 civarında kelime yer almıştır. Son dönemde, yılda 30-40 bilimsel eseri yayın dünyasına kazandıran Türk Dil Kurumunun üç süreli yayını da bulunmaktadır. Güncel dil konularını ve geniş kitlenin anlayacağı dilde yazılmış araştırmaları içine alan Türk Dili dergisi ayda bir yayımlanmaktadır.

Altı ayda bir yayımlanan Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi; Kazak, Kırgız, Tatar vb. Türk topluluklarının dil ve edebiyatlarıyla ilgili araştırmalara yer verir. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten ise tamamen bilimsel araştırmaları içine alır ve yılda bir sayı yayımlanır. Türk Dil Kurumu şu anda, önümüzdeki 10 yılda meyvelerini verecek olan beş büyük proje yürütmektedir: Karşılaştırmalı Türk Lehçe ve Şiveleri Sözlüğü ve Grameri Saha Araştırması Projesi, Türkiye Türkçesi Sözlükleri Projesi, Göktürk (Runik) Yazılı Belge, Yazıt ve Anıtların Albümü Projesi, Türkiye Türkçesi ve Tarihî Devirler Yazı Dilleri Gramerleri Projesi, Türk Dünyası Destanlarının Tespiti, Türkiye Türkçesine Aktarılması ve Yayımlanması Projesi. Türk Dil Kurumu 800e ulaşan yayını, 40 Bilim Kurulu üyesi, 17 uzmanı, 56 çalışanı ve varsıl bir araştırma kütüphanesiyle Türkiyenin saygın bilim kuruluşlarından biri olarak çalışmalarını sürdürmektedir.

Yayınlar Süreli Yayınlar Türk Dili Dergisi İlk sayısı Ekim 1951de yayınlanmıştır. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi Uluslararası hakemli bir dergidir. Altı ayda bir yayımlanır. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1953ten beri yılda iki sayı olarak yayımlanır. Bilimsel bir dergidir. Başkanlar Mustafa Kemal Atatürk(Her zaman Başkan ve Cumhurbaşkanı)
İsmet İnönü, (Genel Başkan)
Samih Rıfat Horozcu (12.07.1932 - 03.12.1932)
Esat Sagay (12 Temmuz 1932 - 18 Ağustos 1932)
Reşit Galip (04.12.1932 - 19.08.1933)
Refik Saydam (19 Ağustos 1933 - 26 Ekim 1933)
Hikmet Bayur (27 Ekim 1933 - 08 Temmuz 1934)
Abidin Özmen (09 Temmuz 1934 - 09 Haziran 1935)
Saffet Arıkan (10 Haziran 1935 - 28 Aralık 1938)
Hasan Ali Yücel (28 Aralık 1938 - 05 Ağustos 1946)
Reşat Şemsettin Sirer (05 Ağustos 1946 - 09 Haziran 1948)
Tahsin Banguoğlu (10 Haziran 1948 - 22 Mayıs 1950)
Tevfik İleri (11 Ağustos 1950 - 10 Şubat 1951)
Hakkı Tarık Us (1951 - 1954)
Macit Gökberk (1954 - 1960, 1969-1976)
Tahsin Banguoğlu (1960 - 1963)
Agah Sırrı Levent (1963 - 1966)
Gündüz Akıncı (1966 - 1969)
Seha Meray (1976 - 1978)
Şerafettin Turan (1978 - 1983)
Hasan Eren (1983 - 1993)
Ahmet Ercilasun(1993 - 2000)
Şükrü Haluk Akalın(2000 - ....)

Etiketler:  

Bilimler
Tarih
Türk Dil Kurumu

Sadece kayıtlı kullanıcılar yorum yazabilirler.
Lütfen hesabınıza giriş yapınız veya kayıt olunuz.