Okunma: 3588 kez

Galenos’tan sonra uzun bir dönem çok önemli sayılabilecek bir biyolojik çalışmaya rastlanmamaktadır. Bu süreç İslam Düşüncesi’nin en önemli eserlerinin verildiği 9.-13. yüzyıllar arasındaki döneme kadar devam etti. İslam dini 7. yüzyılda ortaya çıktı ve İslam’ın kaynağı Kuran, tüm varlıkları Tanrı’nın varlığının delilleri olarak nitelendirdi ve Müslümanları bunların incelenmesine teşvik etti. Kuran’ın ayetlerinin şekillendirdiği zihinler, bilimsel çalışmayı bir ibadet ve Tanrı’ya yaklaşmanın aracı olarak değerlendirdiler. Kuran’ın dili bilimsel ilerlemenin uluslararası vasıtası oldu. Bu yüzyıllarda yaşamış Cabir bin Hayyan, Kindi, Harizmi, Fergani, Ebu Bekr er-Razi, İbn Sina, Biruni, İbn Yunus, İbnül Heysem gibi Müslüman bilim adamlarının Batı’da eşdeğerleri bulunmamaktaydı. Ortaçağ hakkında “karanlık çağ” denmesi Batı medeniyeti için doğru olabilir, ama bu dönemdeki İslam düşüncesinin bilimsel başarısı için bu ifadeyi kullanmak uygun değildir.[61]

Müslümanlar, ilmin gerçek sahibi olarak Allah’ı gördükleri için; yabancı toplumlardan bilgi almada, bu toplumlardan çeviriler yapmakta bir sakınca görmediler. Hint, Fars, Mezopotamya bölgesindeki birikimden ve de özellikle Grek mirasından yararlanıldı. Önceki insanların bilim ve düşünceye katkılarını kendi eserleri sayarak, faydalı olanı alma, faydasız olana itibar etmemeyi prensip edindiler. Grek bilim ve düşüncesini ayrıntılarıyla tercüme edip korumalarına rağmen, söz Yunan mitolojisine geldiğinde onu sadece politeizmin bir şekli olarak niteleyip dikkate almamışlardır.[62]

Görülüyor ki Müslüman düşünürler, sadece kendilerinden birşey katmadıkları tercümeler yapmamışlar, daha baştan kendi inançları, ontolojileri çerçevesinde seçim yaparak etkili olmuşlardır. Özellikle Aristoteles’in ve Galenos’un onlardan sonra ise Hippokrates’in, İslam dünyasındaki biyoloji biliminin gelişiminde en etkili kişiler olduğunu söyleyebiliriz. Hippokrates ve Galenos’ta yer alan uyum ve denge fikri ile İslam’da önemli bir yer tutan uyum ve denge fikri arasındaki ilişki de bunu kolaylaştırmıştır.[63] İslam’daki, canlıları, Tanrı’nın varlığının ve gücünün delili olarak gören anlayışın, Aristoteles’in ve onu izleyen  Galenos’un teleolojik yaklaşımıyla uyumlu olması da Aristoteles ve Galenos’un,  İslam düşünürlerince benimsenmesinde etkili olduğunu söylemek mümkündür.

İslam düşünürleri bilgilerini sadece tercümelerle arttırmakla kalmamış, sistematik deney ve gözlem ile bilgi edinmenin epistemolojik önemini kavramışlar ve pratik uygulamalarıyla birçok keşifler yapmışlardır. Örneğin İbnün Nefs’in küçük kan dolaşımını keşfi önemlidir.[64] İbnün Nefs, Galenos’un yanlış düşüncelerini düzelterek kalbin üç değil iki karıncıktan ibaret olduğunu belirtmiştir.[65] Zooloji alanında Cahız’ın Kitab el- Hayevan (Hayvanlar Hakkında Kitap) adlı kitabı kendi döneminin en önemli eserlerindendir. O, Aristoteles’in fikirlerinden faydalanmış, onları hem geliştirmiş, hem de eleştirmiştir. Cahız, zoolojiyi dini araştırmaların bir dalı haline getirmiştir.[66] Bu durum, doğa bilimleri üzerine çalışmayı, ibadet kabul eden devrin genel anlayışıyla uyumluydu. Kuran canlı varlıklara özel bir itina göstermiştir. Nitekim birisi Kuran’ın en uzun suresi olmak üzere Kuran’ı Kerim’de tam altı sure adını hayvanlardan almaktadır.[67]

Müslüman bilim adamları botanik konusunda da önemli eserler verdiler. Örneğin Ebu Hanife ed-Dineveri’nin Kitab en-Nebat (Bitkiler Kitabı) isimli eseri muhtemelen 9. yüzyılın en önemli botanik kitabıdır. İhvanı Safa’nın, İbn Sina’nın, İbn Bacce’nin de botanik konusundaki eserleri kendi ve kendilerinden sonraki dönemlerde etkili olmuşlardır.[68]

İbnül Heysem’in optik konusundaki çalışmaları, 16-17. yüzyıla kadarki bu alanda yapılmış en önemli bilimsel çalışmalardan birisidir.[69] Optikteki bilgi birikimi astronomi için olduğu kadar biyoloji için de hayati önemde olmuştur. Nasıl çağdaş astronomi gelişmesini teleskoba borçluysa, çağdaş biyoloji de mikroskoba borçludur. Bu yüzden optikteki gelişmeye katkısı olan İbnül Heysem biyoloji açısından da önemli bir yere sahiptir. Roger Bacon’dan, Vitello’dan, Leonardo da Vinci’ye dek birçok önemli bilim adamı optik ile ilgili çalışmalarında İbnül Heysem’in optik ile ilgili kitabından faydalanmışlardır.[70]

Modern biyoloji ve Evrim Teorisi, Batı medeniyetinin bilimsel ortamında gelişti. Bu yüzden Batı bilimi ve biyolojisinin beslendiği kaynaklar olan Grek medeniyetini ve İslam düşüncesini tanımamız, Batı medeniyetinin gelişimini daha iyi kavrayabilmemiz için faydalı olacaktır. İslam düşüncesinden yapılan çevirilerle Batı, kendi tarihsel köklerini dayandırdığı ve yoğun etkisi altına girdiği Grek mirasını keşfetti. Batı, İslam düşüncesinden tercümelerle Grek medeniyetini keşfederken, İslam düşüncesinin Grek medeniyetini yorumlayışını ve İslam bilim adamlarının metodolojisini ve keşiflerini de kendi içine aldı. Albertus Magnus, Thomas Aquinas, Duns Scottus gibi Batı medeniyetinin önemli isimleri İbn Sina ve İbn Rüşd’ün düşüncelerinden derinden etkilendiler.[71] Roger Bacon’a nispet edilen deneysel metodu kurma şerefinin aslında Müslüman bilginlere ait olduğu, teori ve deneyin metodolojik bütünlüğü konusunda Bacon ve Leonardo da Vinci gibi ünlü bilim adamlarının, Müslüman bilim adamlarından ciddi etkiler aldıkları Batılı bilim adamlarınca da ifade edilmiştir.[72]

11. ve 13. yüzyıllarda Arapça’dan Latince’ye yapılan tercümeler Avrupa’da bir eğitim devrimine yol açmış ve dolayısıyla Batı’da mevcut şekliyle üniversitenin doğuşunda etkili olmuştur.[73] Arapça’dan yapılan tercümeler ile Batı dillerine giren kelime ve kavramlar, özellikle 16. yüzyılda bu konuda gösterilen özel bir gayretle Batı’nın bilimsel terminolojisinden çıkarıldı.[74]

İslam düşüncesinin  biyoloji alanındaki en etkili isminin İbn Sina olduğunu söylemek mümkündür. Özellikle el-Kanun fi’t-Tıbb isimli eseri biyoloji ve tıp açısından yüzyıllarca ders kitabı olarak okutulmuştur. 15. yüzyılın sonlarına doğru el-Kanun, Galenos’un eserleriyle birlikte Batı Avrupa’daki tıp fakültelerinde açıklanıyor ve şerhediliyordu. Bilhassa 13. yüzyıldan itibaren İtalya’da büyük bir ilgiye mazhar olmuştu.[75]

Müslüman bilim adamları teistik bir ontolojiyi, deney ve gözleme önem veren bir epistemolojiyi ve bilim anlayışını, farklı medeniyetlerin bilimsel mirasından faydalanmayı gerekli gören bir zihniyeti, Evreni ve canlıları tanıma faaliyetlerini ibadet kabul eden bir imanı birleştirdiler. Tüm bunları kendi bünyelerinde sentezleyen İslam düşüncesi, Batı medeniyetine önemli bir miras aktardı ve bu miras Batı’nın bundan sonraki felsefi ve bilimsel macerasında etkili oldu.

Etiketler:  

Bilimler
Biyoloji
İslam Düşüncesinde Bilim ve Biyoloji

Sadece kayıtlı kullanıcılar yorum yazabilirler.
Lütfen hesabınıza giriş yapınız veya kayıt olunuz.

---