Okunma: 601 kez

Giriş Osmanlı İmparatorluğu döneminin dünya gücü haline gelmiş bir yapıdır. Yaklaşık 600 sene hüküm sürmüştür. Çok oynak bir coğrafyada 600 sene hüküm sürmek güçlü bir iktisadi, sosyal, devlet yapısı gerektirmektedir. Osmanlıda imkanlar ölçüsünde yerine getirmiştir. Osmanlılar devrin en gelişmiş makro ekonomik politikası olan maliye politikasını en etkili şekilde uygulamışlardır. Dolayısı ile halkın refahında bir gelişme meydana gelmiştir. Benzer politikaları ABD de uygulamıştır. Bu noktada gelişmişlik kıstasları içerisinde ABD ve Osmanlı İmp. benzerlikler göstermektedir. Ancak, bu gelişmişliğin devam edebilmesi için bazı şartların daha yerine getirilmesi gerekmektedir. Bunun başında mevcut ekonomik yapının korunması ve nufus artış hızının devam ettirilmesi gelmektedir. 1.1. Osmanlı İmparatorluğu nun genel makro-iktisadi yapısı Osmanlı imparatorluğu güçlü bir devlet yapısına sahip olmuştur. 1300-1600 yılları arasında devamlı savaşların kazanılması ve hazineye yeni vergi kaynaklarının aktarılması Osmanlı İmparatorluğu nun 1600 yılına kadar müreffeh bir şekilde yaşamasına olanak sağlamıştır. Osmanlılar zamanında dünyada geçerli para birimi altın idi. Bununla birlikte, Dünyanın en geniş coğrafyasında para birimi Osmanlı altınıydı. Dolayısı ile dünyadaki en geçerli para buydu. Batılılarla yapılan savaşlar sonucu kazanılan vergi gelirleri hazinede toplanmakta idi. Dolayısı ile bu durum İmparatorlukda enflasyona sebep olmuyordu.

Bu durum Batılı ülkelerde enflasyona sebep oluyordu. Diğer bir değiş ile her kazanılan savaş Batılıları zayıflatmakta ve İmparatorluğu güçlendirmekte idi. Osmanlı İmparatorluğu sınırları içerisinde o zamanın parasal olarak yüksek değeri olan bütün tarım ürünleri yetişmekte idi. Örneğin, Avrupaya ancak altın karşılığı satılan buğday İmparatorluk başkentine vergi olarak gelmekte idi. Ayrıca, ipek ve baharat yollarının uğrak yerlerinden birisi Osmanlı İmparatorluğu idi. İmparatorluk bu transit ticaretten vergi almakta idi. Bunlara ek olarak transit yolların geçtiği yerlerde ekonomik canlılık meydana gelmekte ve bu da imparatorluk halkının refahının artmasına sebep olmakta idi. İmparatorluk Avrupa ya 1600 yılına kadar her türlü sanayi ve tarım ürünü satmakta idi. Örneğin, yelken bezi Avrupada da üretilmesine rağmen Osmanlılar bu ülkeye yüklü miktarda kaliteli yelken bezi ihraç etmekte idiler.

Bu noktada Osmanlılar ile Avrupalılar arasında ki dış ticaret endüstri içi ticaret şeklinde gelişmekte idi denilebilir. 1600 yılından sonra kaybedilen savaşlar karşılığında verilen ticari imtiyazlar Osmanlılar da sanayi sektörünü sekteye uğratmıştır. Özellikle, 1700 yılından sonra hızla sanayileşen Batı ve aldığı ticari imtiyazlar Osmanlı sanayini iyice sekteye uğratmıştır. Bu zamanlarda yapılan dış ticaret şekli Osmanlıların işgücü ve toprak yoğun tarım ürünlerini ihraç etmek ve sermaye yoğun batı sanayi ürünlerini ithal etmek şeklinde özetlenebilir. Dış ticaret 1600 yılından sonra faktör donatımı teorisi çerçevesinde gelişmiştir. Osmanlıların kuruluşundan itibaren zamanın bütün ülkelerinin yaptığı gibi ehemmiyet başkente verilmiştir. Osmanlılar bunlara ek olarak savaşlar ve paşalar aracılığı ile bulunulan yerlerde şehirleşmeği artırıcı altyapı yatırımlarına girişmiştir. Bunlar camii, külliye, hamam, çeşme, kütüphane vs.dir. Osmanlılarda hiçbir zaman modern anlamda para politikası uygulanmamıştır. Sadece başkent ağırlıklı maliye politikası uygulanmıştır. İmparatorluk İstanbulun fethinden sonra gelirlerin artması sonucu öncelikle bu şehirde hükümet harcamalarını(G) artırmıştır. Padişah Anadoludan esnaf ve ustalar getirmiş İstanbulun altyapı ihtiyaçlarını gidermeğe çalışmıştır. Su yollarının islahı, camii, külliye, hamam, çeşme, kütüphane gibi tesislerin yapılması yerel ve dışarıdan getirilen halka iş imkanı sağlamıştır. Ayrıca, sarayın ihtiyaçlarının karşılanması için yapılan harcamalar başkent halkının refahını artırmıştır. Osmanlılar ayrıca fethedilen yerlerdeki halkı vergiye(T) bağlamışlardır. Ancak vergi oranlarının yüksek olmaması vergi gelirlerinin düzenli olarak toplanmasına imkan vermiştir. Vergi oranları her coğrafya için ayrı ayrı olarak belirlenmiştir. Örneğin, Erzurumda daha az vergi oranı varken İzmirde vergi oranları daha yüksek idi.

Osmanlılar zamanında ithalattan(M) vergi alınmakta idi. Bununla birlikte yükseliş döneminde aynı ürünlerin gruplarının İmparatorluk topraklarında üretilmesi ithalatın yüksek boyutta olmamasına neden olmuştur. İhracat (X)yoğun olarak Batıya yapılmakta idi. Osmanlılar zamanında 1700 yılına kadar bankacılık sistemi bulunmamakta idi. Dolayısı ile yerel tefeciler hariç faiz uygulaması yoktu. Ancak, dışarıdan faizle borç para alınabiliyor idi. Bu noktada modern anlamda tasarruf(S) bulunmamakta idi. Osmanlılarda tüketimi© özel ve kamu tüketimi olarak ayırabiliriz. Özel tüketim sıkı sıkıya kamu tüketimine bağlı olmuştur. Dolayısı ile özel tüketimin tetikleyicisi kamu tüketimidir. Bu noktada Osmanlıların GSMHı C+G+I+X-M+T olarak yazılabilir. Savaşlar kazanıldıkça T artmakta Kamu Csi artmakta dolayısı ile GSMH artmaktadır. 1600 yılına kadar savaşlardan zaferle çıkılması ve zengin yerlerin fethedilmesi Tnin kamu C nin ve dolayısı ile özel C nin, altyapı yatırımlarının (I), yeni görevli atanması sebebi ile Gnin artmasını olanaklı kılmıştır. Dolayısı ile 1600 yılına kadar GSMH devamlı olarak artmıştır. Dış ticaretin de bu gelişmeğe katkı sağlaması kişisel gelirin devamlı artmasına neden olmuştur. 1600 yılından sonra ise savaşlar için halktan vergi toplanması kısa vadeli olarak GSMH yı artırmaktadır. Bununla birlikte savaşların kaybedilmesi potansiyel Tın artmasına olanak vermemekte, savaş masraflarının karşılanamamasına sebep olmaktadır. I, G, C azalmaktadır. Kısa vadeli GSMHdaki artış uzun dönemde azalmaktadır. Hazinede para kalmayınca halktan yine vergi toplanması yoluna gidilmesi kişisel geliri azaltmaktadır. Bununla birlikte, halkın tüketim ihtiyaçlarının sınırlı olması iktisadi durgunluğu sebep olmamaktadır. Ancak, İstanbul halkı için böyle değildir. Başkentin özel tüketiminin vergilerle kısılması ve tüketim ürünlerinin çokluğu bu şehirde durgunluğa sebep olmaktadır . 1700 yılından sonra ise Osmanlılarda kısmen para politikası uygulanmıştır. Bu politika borçlanmadır. Hazine tahvil ve bono çıkartmış ve hazineyi finanse etmek amacı ile borçlanma yoluna gitmiştir. Ancak, bu politika İzmir ve İstanbul şehri ile Batılı ülkelerle sınırlı kalmıştır. Anadoluda bu politika uygulanmamıştır. Osmanlılarda para politikası borçlanma ile sınırlı kalmıştır.

Dolayısı ile Osmanlılarda modern anlamda para politikası uygulanmamıştır denilebilir. Özetle, Osmanlılar vergi, kamu yatırımı ve hükümet harcamaları ağırlıklı maliye politikası uygulamıştır denilebilir. Bu politikalar diğer Batı ülkelerinde sadece metropollerle sınırlı kalmıştır. Bununla birlikte Osmanlılar fethettikleri bütün topraklarda bugünle kıyaslanmasa da bu politikaları uygulama yoluna gitmiştir. 1.2. ABD nin genel makro-iktisadi yapısı ABD bulunduğu coğrafya sebebi ile Osmanlılardan daha şanslı bir konumda bulunmaktadır. Ortadoğu gibi oynak bir coğrafyada bulunmamaktadır. Dolayısı ile, üzerinde devamlı olarak siyasi, iktisadi ve ticari olarak oyun oynanan bir konumda değildir. Bu ABD için olumlu bir konjönktürdür. ABD nin GSMHsı 10 trilyon dolardır. Bu rakam dünya milli hasılasının üçte biridir. Şimdiki dünya sistemininin ABD dolarına bağlı olması global kriz zamanlarında bile ABD dolarının değerli olmasına sebep olmaktadır. Bu da iç piyasada enflasyonun artmasına olanak vermemekte ve iç tüketimi azaltmamaktadır. Dolayısı ile sağlam bir makroekonomik yapı bulunmaktadır. ABD GSMH sı C+G+I+T+X-M+S den oluşmaktadır. Hükümet memur alımı ile Gyi artırmakta, Kamu Isını artırmaktadır. T sabit bir seyirdedir. Bununla birlikte, iç durgunluk zamanlarında Tyi azaltmaktadır. T aynı zamanda her eyalet için farklı bir düzeydedir .

İhracatı nitelikli işgücü ve sermaye ihracatı, ithalatı daha az nitelikli işgücü ithalatından oluşmaktadır. ABDde özel tüketim ve yatırım da fazladır. ABDde faiz ve para arzı eksenli para politikası uygulanmaktadır. ABD ilk kuruluş yıllarında hükümet harcamaları ve kamu yatırımlarını geniş ölçüde kullanmıştır. Vergiyi ise ancak 1900 yılından sonra oturtabilmiştir. 1900 ve 1950 yılları arasında G ve Kamu I artarak devam etmiştir. Vergi oranları bölgesel olarak kullanılmıştır. Ayrıca, ABD bölgesel kalkınma çabalarına hız vermiş, ve yatırımcılara ölçek ekonomileri sağlamıştır. Diğer bir değiş ile, yatırımcının önü açılmıştır. Tüketimin artırılması yönündeki çabalar ve medyanın ağırlığını artırması ile özel C artmış ve özel yatırımlar ivme kazanmıştır. Bu yönü ile kuruluş yılı ve 1950 yılları arasında ABD çok yoğun maliye politikası uygulamıştır denilebilir. 1950 yılından sonra ise parasalcı görüşlerin ortaya çıkışı ve etkileri ABD nin 1950 yılından günümüze kadar parasal ve maliye politikalarını karışık olarak yoğun kullanmasına olanak vermiştir. ABD halihazırda maliye politikalarından T yi yoğun olarak kullanmakta ve parasal politika olarak para arzı ve faiz oranlarını kullanmaktadır.

ABD bu yönü ile Osmanlı İmparatorluğuna(parasal politikalar hariç) benzemektedir. ABD teknolojinin gelişmesi ile maliye politikalarının etkisini artırıcı bir rol oynamıştır. Ayrıca, bölgesel kalkıanma politikaları uygulamaktadır. Aynı şekilde, Osmanlı İmp. zamanının en etkin bölgesel kalkınma politikalarını uygulamıştır. Bunlar, camii, hamam, külliye, çeşme,kütüphane yapımı, geliri az olan yerlerde vergi oranlarının az olması, bazı yerlerde tamamen muaf olunması gibi aktivitelerdir. Bununla birlikte, ABD de tüketim ekonomisinin ve teknolojinin gelişmesi (Çağın avantajı) ABDde bir Pazar oluşmasını sağlamıştır. Bununla birlikte, Osmanlı İmp zamanında teknolojik gerilik modern anlamda pazarlar oluşmasını önlemiştir. Bununla birlikte, Osmanlı İmp. çağının içerisinde en etkili maliye ve bölgesel kalkınma politikaları uygulayan ülkedir. Kısaca, ABD ve Osmanlı İmp. dönemin en etkili politikalarını en etkili şekilde uygulayan ve bundan sonuç alan ülkelerdir. ABDnin coğrafyası ve teknolojinin gelişmesi altyapı yatırımların artmasına ve yaygınlaşmasına olanak vermiştir. Dolayısı ile bütün coğrafyada ticaret rantabldır. Bundan dolayı vergi gelirleri azalmamaktadır.

Barış konjönktürü ve iktisadi sağlıklılık bu ülkenin ikiyüz elli sene boyunca rahat bir şekilde devamlılığını sağlaması avantajını getirmiştir. Bu durum biraz Osmanlıların yükselme devirlerine benzemektedir. Osmanlıların teknolojiyi uygulaması ve kalifiye işgücü, diğer ülkelere göre daha demokratik yapıda olması İmparatorluğun iki yüz üç yüz sene çok rahat bir şekilde yaşamasına olanak vermiştir. Bununla birlikte, zamanın teknolojisinden geri kalması, ticaretin gelişmemesi, ağır savaş yenilgileri ve devlet adamlarının Osmanlıların menfaati için olmazsa olmaz kuralları uygulayamamaları Osmanlıların çökmesine sebep olmuştur. Bu noktada, ABD ve Osmanlılar zamanının ekonomik sistemine yön veren ülkeler olmuşlardır. Osmanlılar savaş kazandıklarında bu durumdan parasal kazanç sağlamakta, ABD de global kriz meydana geldiğinde bu durumdan kazanç sağlamaktadır. Diğer bir değiş ile, Osmanlılar ile ABDnin birinin silahsal savaşla diğerinin ekonomik savaşla birbirlerine benzedikleri söylenebilir. Osmanlılar ticaret yollarına hakim durumda idiler. ABDde ekonomik canlılığı canlı tutmak için turizme büyük destek sağlamaktadır. Bu noktada, her iki ülke de satın alma gücünün artması için ayrı nitelik de olsa da aynı amaca hizmet eden araçları en etkin şekilde kullanmaktadır. Osmanlılar enflasyon ile mücadele ve tüketimin artması noktasında fethedilen yerlere diğer topraklardan insan göçünde bulunmuşlardır. ABDde iç tüketimin sabit kalması veya artması için diğer ülkelerden göçmen kabul etmektedir. Bu noktada iki güç te devrin en uygun iktisadi politikalarından birini uygulamaktadır. Osmanlılar hazineyi doldurmak için savaşlar yapmıştır.

ABD hazineyi doldurmak için iç ve dış ticareti artırmaktadır. Dolayısı ile iki süper güç de zamanının en etkili silahlarını kullanmaktadır. Osmanlılar gelişmek için zamanın en önemli makroekonomik politikası olan maliye politikasını en etkin şekilde kullanan imparatorluktur. ABDde zamanın en etkili makroekonomik politikaları olan para ve maliye politikasını en etkin şekilde uygulamaktadır. Her iki güç de insan gücüne büyük önem vermişlerdir. Bu noktada her iki güç de politikalarında benzer özellikler göstermektedir. Osmanlılar ın yükselme devirlerinde fikri ve teknolojik buluşlar ve bunların bu ülkeye sağladığı katma değerler ABD de de görülmektedir. Dolayısı ile iki süper güç zamanlarında bu icatları en etkili şekilde kullanan devletler olmuşlardır. Bu noktada, ABDnin süper güç olduğu yıllar Osmanlı İmp. devirlerine benzetilebilir. Yani her ülke doğar, büyür ve ölür. ABDnin yaşaması için yukarıdaki gelişmelere ek olarak başka bazı şartları daha yerine getirmesi gerekmektedir.. Öncelikle, ABD nin GSMH ın %89u iç piyasadan sağlanmaktadır. Dolayısı ile nüfusta düşüş milli gelirin azalmasına ver vergi gelirlerinin azalmasına yol açacaktır. Diğer yandan, global ekonomik sistemde ABD dolarından vazgeçilmesi ABD iç piyasasını vuracaktır.

Diğer bir değiş ile, dünyada en çok kullanılan paradan vazgeçilmesi global krizlerin ABDyi çok derinden vurmasına sebep olacaktır. Bu da ancak polisiye önlemlerle sağlanan huzurun ortadan kalkmasına ve bağımsız devletlerin ortaya çıkmasına sebep olacaktır. Bu noktada, ABDde bu ortamda bölünmeyi ve huzursuzluğu ortadan kaldıracak dini eğitimlerin hızının ve ağırlığının artması gerekmektedir. Nüfusun artış hızının korunması gerekmektedir. Ve mevcut ekonomik sistemin korunması gerekmektedir. Sonuç Osmanlı İmparatorluğu döneminin dünya gücü haline gelmiş bir yapıdır. Yaklaşık 600 sene hüküm sürmüştür. Çok oynak bir coğrafyada 600 sene hüküm sürmek güçlü bir iktisadi, sosyal, devlet yapısı gerektirmektedir. Osmanlıda bunu imkanlar ölçüsünde yerine getirmiştir. Osmanlılar devrin en gelişmiş makro ekonomik politikası olan maliye politikasını en etkili şekilde uygulamışlardır. Dolayısı ile halkın refahında bir gelişme meydana gelmiştir. Benzer politikaları ABD de uygulamaktadır. Bu noktada gelişmişlik kıstasları içerisinde ABD ve Osmanlı İmp. benzerlikler göstermektedir. Ancak, bu gelişmişliğin devam edebilmesi için bazı şartların daha yerine getirilmesi gerekmektedir. Bunun başında mevcut ekonomik yapının korunması ve nufus artış hızının devam ettirilmesi gelmektedir.

Etiketler:  

Bilimler
İktisat
İki Süper Güç ve ABD için dersler

Sadece kayıtlı kullanıcılar yorum yazabilirler.
Lütfen hesabınıza giriş yapınız veya kayıt olunuz.

---