Gelişimsel Disiplin Yaklaşımı

Mar 22 2008

Gelişimsel Disiplin Yaklaşımı

(0 Oy)

Yard.Doç. Dr. Enver SARI

Cumartesi, 22 Mart 2008

Okunma: 1088 kez

Özet; Gelişimsel disiplin yaklaşımı, Kohlberg'in Ahlâk Gelişimi kuramının öğrenci disiplin uygulamalarına uyarlanmasıdır. Bu disiplin yaklaşımı öğrencilerin evrensel ahlak ilkelerine yaklaşmasını hedeflemektedir. Gelişimsel disiplin yaklaşımı beş evreli bir disiplin uygulaması içermektedir. Her bir evre öğrencilerin gelişim özelliklerine göre belirlenmektedir. Gelişimsel disiplin yaklaşımında olumsuz davranışların düzeltilmesinde yöntemler belirlenirken, öğrencilerin gelişim özellikleri göz önünde tutulmaktadır. Böylece gelişimsel disiplin yaklaşımı öğrencilerin gelişim özelliklerine göre tüm disiplin yaklaşımlarından faydalanmaktadır. Gelişimsel disiplin yaklaşımının uygulamalarını kuralı kim yapar? kuralı kim korur? kurallar nasıl uygulanır? öğrenciler kurala niçin uyarlar? soruları belirlemektedir.

Giriş

Yasa ve düzenlemelerin toplulukta baskın olması niteliği olarak tanımlanan disiplin, eğitim ve öğretimin sürdürülebilmesi için gerekli unsurlardan birisidir. Disiplinsiz bir eğitimden söz etmemiz mümkün olmamakla birlikte; aşırı baskıcı disiplin uygulamalarıyla etkili öğretimin gerçekleşmesi mümkün değildir. Eğitim kurumlarında disiplin uygulamaları geçmişten günümüze kadar tartışılmış ve etkili eğitim için uygun disiplin modelleri araştırılmıştır. Disiplinle ilgili birçok model öne sürülmekle beraber, günümüzde öğrencilerin bilişsel, duyuşsal ve ahlâkî gelişim özelliklerine uygun disiplin uygulamaları daha çok kabul görmektedir. Öğrencilerin gelişim özelliklerine göre disiplin modellerinin uygulanması gelişimsel disiplin yaklaşımını oluşturmaktadır.

Gelişimsel Disiplin Yaklaşımının Diğer Yaklaşımlardan Farklılıkları

Disiplin yaklaşımlarının oluşturulmasında öğretmenin denetim derecesi ve kuralların niteliği gibi iki temel ölçüt esas alınmıştır. Öğretmenin denetim derecesi birçok disiplin yaklaşımlarını oluştururken (Charles,1992, 45); kuralların niteliği ve öğrencilerin özellikleri gelişimsel disiplin yaklaşımını belirlemektedir (Sprinthall ve Sprinthall, 1990, 545).

Öğretmenin denetim derecesine göre disiplin yaklaşımları düşük, orta ve yüksek öğretmen denetimli yaklaşımlar şeklinde belirlenmektedir (Burden, 1995, 36)

Düşük denetimli disiplin yaklaşımında öğrencilerin duygu, düşünce ve tercihleri daha çok dikkate alınmaktadır (Edwards, 1993, 50). Düşük denetim yaklaşımında yanlış davranışlar etkileşimsel analiz (Ernst, 1972), uygun iletişim (Ginott, 1972) ve grup yönetimi (Redl, 1972) modelleri kullanılmaktadır.

Orta denetim yaklaşımında öğrencilerin duygu, düşünce ve davranışları dikkate alınmakla birlikte öğretmenin yönlendirmesi söz konusudur (Wolfgang ve Glickman, 1995). Orta denetim yaklaşımında, mantıkî sonuçlar ve paylaşım (Dreikurs, Grunwald ve Pepper, 1982), gerçeklik terapisi ve denetim teorisi (Glasser, 1986), grup yönetimi (Kounin, 1970) modelleri ile istenilmeyen öğrenci davranışları ortadan kaldırılmaya çalışılmaktadır.

Yüksek denetim yaklaşımında öğretmenler, öğrencilerin duygu, düşünce ve tercihlerini yönlendirmektedir (Edwards, 1993). Yüksek denetim yaklaşımında olumlu disiplin (Jones, 1987), davranış biçimlendirme (Skinner, 1971) ve kendine güvenli disiplin (Canter ve Canter, 1992) modelleri öğrencilerin disiplinsiz davranışlarını ortadan kaldırmak için uygulanmaktadır.

Gelişimsel disiplin yaklaşımının uygulama yöntemleri aşağıdaki sorularla belirlenmektedir (Spirithall ve Sprithall,1990, 548):

1. Kuralları kim yapar?
2. Kuralları kim korur?
3. Kurallar nasıl uygulanır?
4. Öğrenciler niçin kurallara uymak zorundadırlar?

Gelişimsel disiplin yaklaşımı öğrencilerin kurallara uymada bilişsel, duyuşsal ve ahlaki gelişim özelliklerini dikkate alır. Gelişimsel disiplin yaklaşımı diğer disiplin yaklaşımlarına açıktır; hatta tüm disiplin yaklaşımlarını kapsamaktadır, ancak disiplin modellerinin uygulanmasında öğrenci disiplin evreleri etkili olmaktadır.

Gelişimsel Disiplin Yaklaşımı Evreleri ve Uygulamaları

Disiplin yaklaşımlarında yalnızca bir reçetenin tuzağından kaçınmak için gelişimsel disiplin yaklaşımı, disiplin sorunlarına birçok açıdan bakmamızı sağlar. Öğrencinin gelişim düzeyine göre kişisel sorunları, değer sorunları veya öğrenmeyle ilgili sorunları öğretimin niteliğini belirlerken aynı zamanda disiplini de etkilemektedir. Bu nedenle öğrencilerin kuralları nasıl anladığı konusunda gelişim özelliklerini anlamaya çalışırsak, disiplin için daha uygun bir plana sahip olabiliriz.

Gelişimsel disiplin yaklaşımın beş evresi vardır (Sprinthall ve Sprinthall, 1990, 557). Aşağıda her bir evrenin öğrenci gelişim özellikleri, kuralların niteliği ve uygulanabilecek yöntemler verilmiştir.

Zorunluluk Disiplini Evresi

Zorunluluk Disiplini Evresi okul öncesi dönemi öğrencilerini kapsamaktadır. Bu evrede kuralları öğretmen yapmakta ve korumaktadır. Kurallar fiziksel güçle uygulanmaktadır. Bilişsel gelişim açısından işlem öncesi ve somut dönemde olan çocuklar maddî çıkarımları daha kolay yapabilmektedirler. Öğrenciler kurallara uymayı cezadan kaçınma ve ödüllenme açısından değerlendirmektedir. Zorunluluk disiplini evresi gelişimsel disiplin yaklaşımının en alt düzeyidir. Gelişimsel disiplin yaklaşımının temel anlayışı öğrencilerin bir disiplin evresinden hızla diğer bir üst evreye çıkmasını sağlamaktır. Bu nedenle öğrencilerin bir evreye takılı kalması veya aynı evrede disiplin uygulamalarının sürdürülmesi söz konusu değildir. Zorunluluk disiplini evresinde fiziksel gücün kullanılmasında şiddetten kaçınılır ve daha insanî uygulamalar ön plana çıkarılır. Fiziksel güçte dayak yerine arka sıraya gönderme, davranışın kabullenilmezliğini sözsüz mesajlarla belirtmek gibi yöntemler uygulanır. Bu yöntemlerin temel amacı öğrencinin yaptırım ile denetlenmeden, öz denetime ulaşmasını sağlamaktır. Bu evrenin disiplin yöntemi olarak zıt tepki koşullanması uygulanabilir. Zıt tepki koşullanması istenmeyen tepkiye karşıt bir davranışın koşullanması demektir. Zorunluluk disiplini evresinin temel amacı klasik koşullanma durumlarından edimsel koşullanmaya geçerek kuralın anlamının içselleştirilmesini sağlamaktır (Sprinthall ve Sprinthall, 1990, 557).

Somut Disiplin Evresi

Somut Disiplin Evresi okul öncesi son dönemden ilköğretim 3. sınıfa kadar olan dönemi kapsamaktadır. Bu evrede kuralları öğretmen yapmakta ve korumaktadır. Kuralların uygulanması maddî ödüllerle sağlanır ve öğrenciler ödülden yoksun olmamak için kurallara uyarlar. Bu dönemin bilişsel gelişim özelliğine göre kuralın ne anlama geldiği tam olarak kavranamaz. Kuralın ne anlama geldiği kavransa bile benmerkezci düşünme biçimi kurala uymayı zorlaştırmaktadır (Sprinthall ve Sprinthall, 1990, 558). Bu evrede istenilen bir davranışa her tekrarda daha çok benzeyen davranışları pekiştirerek sonuçta istenilen davranışa ulaşmasını amaçlayan davranış biçimlendirme, puan sistemi ve kupon biriktirme yöntemi uygulanabilir. İstenilen davranış yapıldığında övme, tam olarak ne yapılacağını açıklama ve istenilen davranışı teşvik etmekle, istenilmeyen davranışların düzeltilmesinde önerilen olumlu sınıf disiplini (Jones, 1987) modeli de uygulanabilir. Bundan başka öğrencilerin benlik saygısını kaybettirmeden kuralların sınırlarının anlaşılmasına dayanan kendine güvenli disiplin (Canter ve Canter, 1992) modeli somut disiplin evresi öğrencilerinin gelişim özelliklerine uygun düşmektedir. Olumsuz davranışı görmezlikten gelme, olumlu davranışı pekiştirme somut disiplin evresi öğrencilerinin yanlış davranışlarını azaltmada oldukça etkili olabilecektir.

Gelişimsel disiplin yaklaşımının zorunluluk disiplini ve somut disiplin evresinde öğretmenin denetimi yüksektir. Öğrencilerin bu evrede gelişim özelliklerinden kaynaklanan kuralları anlama düzeyi ve benmerkezci, somut düşünme özelliği öğretmenin disiplinde denetimli olmasını zorunlu kılmaktadır.

Soyut Disiplin Evresi

Soyut disiplin evresi ilköğretim 4. ve 8. sınıf arasındaki öğrencileri kapsamaktadır. Bu evrede kurallar öğretmen, öğrenci ve yöneticilerle birlikte belirlenir. Bununla birlikte yönetici ve öğretmenler öğrencilere belirleyecekleri kurallarda tavsiyelerini bildirirler. Kurallar öğretmen, öğrenci ve yöneticilerin katılımıyla korunmaktadır. Kuralların uygulanması grup tartışmasında oluşan görüş birliği ile sağlanır. Öğrenciler grup onayını almak için kurallara uymaktadır. Soyut disiplin evresinde öğrenciler bilişsel bakımdan somut düzeyden soyut düzeye ulaşmakta ve benmerkezci düşünceden paylaşıma doğru ulaşmaktadırlar (Sprinthall ve Sprinthall,1990, 559). Öğretmenin denetimi orta düzeydedir. Bu nedenle disiplin kurallarına uymada grup baskısı ve duyguların paylaşımı üzerinde durulmaktadır. Bu evrede gerçeklik terapisi ve denetim teorisi (Glasser, 1986) uygulanabilir. Gerçeklik terapisi ile öğrencilerin disiplin sorunlarıyla ilgili gereksinimlerinin ne olduğu ve bu gereksinimlerin nasıl karşılanacağı belirlenir. Denetim teorisinde ise mevcut davranışların değerlendirilmesi ve değişim için planlar yapılması için öğrenciler desteklenir. Bu yöntemden başka, Alfred Adler'in bireysel psikoloji görüşlerinden hareket eden mantıkî sonuçlar (Dreikurs, Grunwald ve Pepper, 1982) yöntemi kullanılabilir. Bu yöntemde öncelikli olarak hatalı davranışların amaçları ve sonra alternatif davranışlar belirlenir ve son olarak da değişim için öğrenciler teşvik edilerek cesaretlendirilir.

Sınıfta ne olduğunu bilerek devam eden, kimin yanlış davrandığının farkında olan bir öğretmenin uygun ve düzeltici bir şekilde tepki vermesine dayanan Kounin model (Kounin,1970) bir yöntem olarak soyut disiplin evresinde uygulanabilir. Bununla birlikte ben iletileri (Gordon, 1974) yöntemi de soyut disiplin evresinin gelişim özelliklerine uygundur. Ben iletileri ile olumsuz davranışların anlamı öğrenciler için daha belirgin olabilecek böylece kendilerini ve başkalarını daha iyi anlayabileceklerdir.

Soyut disiplin evresinin sakıncalı yönü grup baskısı nedeniyle benlik saygısı kaybı ve bireyselliğin yok olmasıdır. Soyut disiplin evresi kurallara katılma açısından demokratik sınıf ortamının ilk adımıdır. Demokrasi ancak kuralları anlayabilen ve uygulayabilenler içindir. Bu evrede kuralların anlamını kavramayı ve kendini denetlemeyi geliştirmek için grup baskısı bir araç olarak kullanılır. Soyut disiplin evresinin temel anlayışı kuraların bireyi denetlemesinden çok bireylerin kuralları denetlemesidir.

Katılımcı Disiplin Evresi

Katılımcı disiplin evresi lise dönemi öğrencilerini kapsamaktadır. Bu evrede kurallar tüm okulun katılımıyla belirlenir ve düzenlenir. Kurallar öğrencilerin birbirlerini izlemeleri ve sözleşmelerle uygulanır. Öğrenciler kurallara grup baskısından çok bireysel sorumluluktan dolayı uyarlar. Bu evrede kuralların benimsenmesi söz konusudur. Grup içerisinde yapılmayanlar yalnız kalındığında da yapılmamaktadır. Bu evrede öğretmen öğrencilere disiplin sorunlarıyla ilgili kendini yönetme teknikleri öğretir. Somut disiplin evresinin öğretmen denetimi ile katılımcı disiplin evresi arasında önemli bir fark vardır. Bu fark, öğretmenin pekiştireçleri belirleyerek öğrencilere davranış biçimlendirmeyi öğretmesiyle ortaya çıkmaktadır. Öğrenciler karşılaştıkları sorunlarda kendi kendilerini izleyerek ödüllerini belirlerler. Örneğin bir öğrencinin ödevini yapmamasından dolayı cezalandırılması yerine, öğretmen ve öğrenciler bir çalışma programı izlerler ve bu süreç içersinde kısa aralıklı ve uzun aralıklı olumlu pekiştireçler verilir (Homme, 1970, Mirkin, 1977).

Bu evrede etkili etkileşimle yanlış davranışların düzeltilmesinde etkileşimsel analiz (Ernst, 1972) kullanılabilir. İnsanların karşılıklı etkileşimlerinde onların ifadeleri ebeveyn, çocuk veya yetişkin ego durumlarından meydana gelir. Etkileşimsel analizin anlamı, bireylerin ifadelerinin hangi ego durumlarından kaynaklandığını belirleyebilmeleridir. Etkili etkileşimde uyumlu etkileşime sahip olunması önemlidir. Yani her birey aynı ego durumuyla iletişime girmelidir. Eğer yetişkinden çocuğa gibi etkileşim çaprazsa etkili iletişim engellenir. Uyumsuz iletişim çatışma meydana getirir ve öğretmen-öğrenci ilişkilerini bozar. Etkileşimsel analizin sınıfta kullanılması öğretmenin öğrencilerinin sözel etkileşimlerinde etkileşimsel analizi nasıl kullandıklarını öğretmesini gerektirir. Bundan başka Ginott (Ginott, 1972) model de bu evrede kullanılabilir. Ginott modelde mantıklı mesajlar vermek, kızgınlığın uygun şekilde ifade edilmesi, öğrencinin duygularını kabullenme, paylaşmaya davet, etiketlemeden kaçınma, düzeltme aracı olarak yönlendirmenin kullanılması, zararlı sorulardan kaçınma, öğrencilerin yorumlarını kabullenme, üstü kapalı alay etmeyi kullanmama, yardımda acelecilikten kaçınma, uzun açıklamalar yerine kısa ifadelerle çözüm önerme gibi ilkelerle öğretmenlere psikolojik tedavide kullanılan iletişim becerileri önerilmektedir. Katılımcı evrede sosyal psikolojiden faydalanılarak, sınıf yönlendirilebilir (Redl, 1972). Bu yöntemde öğretmenin rolü; beklentileri, grup atmosferi, grubun beklentileri ve değer yargıları ele alınarak değerlendirilir. Öğretmenler bu yöntemlerle grup yapısı ve dinamiğini değiştirmeye çalışırlar. Katılımcı evrede kullanılabilecek başka bir yöntem de kendine güvenli davranış eğitimidir. Kendine güvenli davranış eğitiminde etkin iletişimle kişiler arası ilişkileri geliştirme amaçlanır (Wolpe, 1973).

Vicdan Disiplini

Vicdan disiplini evresi lise ve yüksek öğretim öğrencilerini kapsar. Bu evrede kurallar tüm okulun katılımıyla belirlenmekte ve korunmaktadır. Kuralların yaptırımları öğrencilerin oluşturduğu disiplin komiteleri tarafından ve okul-aile birliği toplantılarının sonuçlarına göre uygulanır. Öğrenciler kurallara adalet, hak ve sorumluluk ilkeleri doğrultusunda uyarlar. Bu evre Kohlberg'in Ahlâk Gelişimi evresinin en üst düzeyini işaret etmektedir. Vicdan disiplini evresinde öğretmenler, yöneticiler ve öğrenciler demokratik bir toplumun gereklerini yerine getirmektedirler. Böyle bir disiplin anlayışı daha çok lise ve üzeri öğrenciler için uygun olmasına rağmen 11-12 yaş sonrasında da uygulanabilmektedir. Vicdan disiplini evresinin disiplin uygulamalarının gerçekleşmesi ebeveyn, öğretmen, öğrenci ve yöneticilerin yüksek düzeyde kararlılığını ve demokrasi anlayışını gerektirir.

Sonuç

Gelişimsel disiplin yaklaşımı öğrencilerin bilişsel, duyuşsal, sosyal ve ahlâkî gelişim özelliklerine göre şekillenmiş beş evreli demokratik anlayışın kazandırılmasına çalışılan bir disiplin yaklaşımıdır. Bu açıdan gelişimsel disiplin yaklaşımı duyuşsal alan eğitimine katkıda bulunacaktır. Bu yaklaşımın her biri içerisinde öğretmen denetimine göre disiplin modelleri uygulanmaktadır. Gelişimsel disiplin yaklaşımı içerisinde yer alan öğretmen denetimi ve modeller, bu disiplin yaklaşımının uygulanabilirliğini kolaylaştırmaktadır. Gelişimsel disiplin yaklaşımında yanlış davranışların düzeltilmesi yöntemleri öğrencilerin gelişim özelliklerine göre belirlenmektedir. Disiplin sorunlarının azaltılmasına gelişimsel disiplin yaklaşımının uygulanması öğretmen ve yöneticiler için etkin bir plan oluşturacaktır. Gelişimsel disiplin yaklaşımının temel felsefesi, Kohlberg'in ahlâk gelişiminde belirtiği Adalet yasanın üzerindedir. anlayışına öğrencileri ulaştırmaktır. Böyle bir anlayışa ulaşmak belli bir çaba ve zaman sürecini gerektirmektedir.

Yard.Doç. Dr. Enver SARI

Kaynakça

BURDEN, P. R. (1995). Classroom Management and Discipline: Methods to Facilitate Cooperation and Instruction , Longman Publishers, USA.
CANTER, L., & CANTER, M.(1992). Assertive Discipline: Positive Behavior Management for Today's Schools, rev. Ed. Santa Monica, CA: Lee Canter ve Associates.
CHARLES, C. M.(1992). Building Classroom Discipline , 4th ed. New York: Longman.
DREIKURS, R., GRUNWALD, B. B. & PEPPER, F. C.(1982). Maintaining Sanity in the Classroom: Classroom Management Techniques, 2nd ed. New York: Macmillan.
EDWARDS, C. H.(1993). Classroom Discipline and Management , New York: Macmillan.
ERNST, L.(1972). Games Students Play , Millbrae, CA: Celestial Arts.
GINOTT, H. G.(1972). Teacher and Child , New York: Macmillan.
GLASSER, W.(1986). Control Theory in the Classroom, New York: Harper and Row.
GLASSER, W.(1993). The Quality School Teacher . New York: Harper Perennial.
GORDON, T.(1974). Teacher Effectiveness Training , New York: Wyden.
HOMME, L.(1970). How to use contingency contracting in the classroom , Champaign, III.: Research Press.
JONES, F. H.(1987). Positive Classroom Discipline . New York: McGraw-Hill.
KOUNIN, J. S.(1970). Discipline and Group Management in Classroom , New York: Holt, Rinehart and Winston.
MIRKIN, P.(1977). Data-based program modification , Reston, Va. : Council for Exceptional Children.
MOSHER, R. L.(1979). Adolescents' Development and Ed ucation , Berkeley, California: McCutchan.
REDL, F. (1972). When We Deal with Children , 2nd ed. New York: Free Press.
SKINNER, B. F.(1971). Beyond Freedom and Dignity , New York: Knopf.
SPRINTHALL, N. A. & SPRINTHAL, R. C.(1990). Educational Psychology: A Developmental Approach , New York: McGraw-Hill.
WOLFGANG, C. H. & GLICKMAN, C. D.(1995). Solving Discipline Problems: Strategies for Classroom Teachers, 3rd ed. Boston: Allyn & Bacon.
WOLPE, J.(1973). The Practice of Behavior Thearpy , Oxford : Pergomen.