Okunma: 1040 kez

Burada, konu ile ilgili monografilerde neredeyse aynı şablon içinde rastlayabileceği­miz faizsiz finansman modelinin modern za­manlardaki tarihçesi ve uygulama detayları üzerinde duracak değiliz. Ahmet EI-Neccar'ın Mısır'daki faizsiz banka tecrübesinden Pakis­tan'da bir faizsiz ekonomi oluşturma niyet ve çabalarına, petrol fiyatlarındaki artışın eseri olan petrodolarların meşruiyet arayışından Türkiye' de 80'li yıllardaki Özal tecrübesine ve bu tecrübenin ürünÜ olarak ekonomide yeni­den yapılanma arayışına uzanan hayli renkli ve ilginç tarihi, konuyla ilgilenenler yakından bi­lirler. Faiz yerine (kar ortaklığı'nı ikame etme­si, mudaraba ve müşareke (modern uygula­mada ağırlıklı olarak murababa) yöntemlerine dayanması, ekonomiye doğrudan kaynak sağ­laması vs. gibi uygulama özelliklerini tartışma­yı da bu yazıda bir tarafa bırakacağız. Üzerinde durmak istediğimiz konu, faizsiz finansman modelinin verili şartlardaki yapılanma tarzının modern toplum bağlamında nereye oturduğu­nu tartışarak bu modelin toplumsal algılanma tarzı ile hayatın bütününe yönelik genel zihni­yet tarzı arasındaki paralelliği vurgulamaktır.

Etkilenme kaynağı ve etki alanı sınırlı (dikey ve yatay anlamda sınırlılığa sahip) ku­rumsal yapılardan farklı olarak faizsiz finans­man kuruluşları, hem. beslenme kaynakları hem de etkileme ve şekillendirme imkan ve alanları itibariyle toplumun temsil edici ve be­lirleyici bir kesimini ilgilendiren ve etkileyen bir genişliğe ve kapsayıcılığa sahiptirler. Bu 293 kapsayıcılığın bir (taraf tutma' psikolojisiyle il­gisi de zayıftır. Daha doğrusu, bu kuruluşların dayandığı felsefenin karşısında olanlar da onu paylaşanlar da aynı kapsayıcılığın içinde yer almaktadırlar. Bu ilgi alanı, bu kurumların var­lığı ve işleyiş tarzı hakkında bilinen somut ve­rilerin tartışılmasına dayalı objektif/olgusal bir temele dayanmamakta, tersine bu kuruluşların varlık sebebi olduğuna inanılan etik/Ahlaki ter­cihin kendisine ilişkin itirazdan beslenmekte­dir. Bu tavrın kendi içinde barındırdığı yaman çelişkiyi ise öyle bir ideolojik körlük perdelemekte ki, onu ancak bu körlükten kurtulma ni­yeti taşıyanlar aşabilmekteler. Salt ekonomik bir kurumun inanç ve değer yargısı çerçevesi­ne oturtulmasına (faiz yasağına dayalı bir fi­nansal model oluşturulmasına) itiraz gibi görü­nüşte daha teknik bir argümanın arkasında hiçbir teknikalite ve olgusallık dinlemeyen katı bir zihinsel ön-yargının mevcudiyeti, bu çelişkinin en kaba örneğidir.

O halde hem taraf olanların hem de karşı çıkanların algılaması göstermektedir ki konuyu salt bir finansman ve ekonomi mesele­si olarak tartışmak, daha geniş bir ufuk zengin­liğinin sunabileceği tartışma imkanlarını da­raltmak anlamına gelecektir. Konumuz, karşı çıkanların bir iç çelişki ve tutarsızlıkla malul ar­gümanlarını tartışmak olmadığı için bu kurum­ların ve dayandıkları etik temelin sunduğu im­kana bel bağlayanlara yönelik bir değerlendir­me yapacağız. Bu imkan, insanların para, ser­vet, mal alanındaki etik/manevi endişelerine olumlu anlamda cevap verme, onları bu endi­şelerden kurtaracak araçlar sunma imkanıdır. Bu, sadece bir manevi rahatlama sağlamakla yetinmeyip aynı zamanda maddi bir getiri de (kazanç) sunabilme imkanıdır. Başka bir de­yişle, finansal getiri ile meşruiyet unsurlarını(kimilerine göre modern toplum şartlarında bir arada bulunması imkansız olan bu iki unsur) mezcedebilmesi, yani kısacası, meşru bir geti­ri imkanı sunabilmesidir. Bu anlamda Türki­ye' deki ve öteki coğrafyalardaki faizsiz finans uygulaması, aynı zamanda bir hukuki fıkhi yorumun, meşruiyet ile getiri unsurlarının mo­dern şartlarda da bağdaştırılabileceği yorumu­nun somut örnekleridir. 'İslam bankası' ya da 'İslam bankacılığı' kavramları, bu sentezci yo­rumun daha geniş çağrışımları da içinde barın­dıran güçlü bir yükleme sahip sembolleri ola­rak görülebilir. 'Banka' gibi modern kapitaliz­min en güçlü ve zengin sembol kavramını/ku­rumunu 'İslam' gibi bir etik sistemin adı ile bir araya getirmek, bu yorumun bence en çok tar­tışılması gereken tarafıdır.

Etik düzeydeki bu yoruma ayrıca teknik düzeyde ikinci bir yorumun da eşlik ettiğini söyleyebiliriz. O da, meşruiyet ihtiyacına mo­dern bir cevap olarak faizsiz finansman mode­linin kurum ve araçlar düzeyinde geleneksel kalıplara kendini sığdırma (hapsetme) mecbu­riyetinde hissetmesidir. Ya da, en çok, bu gele­neksel kurum ve araçları yerel şartların gerek­tirdiği bazı ufak değişikliklere tabi tutmakla ye­tinmesidir. Bu tavrın somut ifadesi, faizsiz fi­nansman tercihinin anahtar kavramları olan muşareke ve mudaraba modellerinin veya bunların da temelinde yer alan "faiz'e karşı ti­caret" anlayışının modern şartların gerektirdiği kurumsal ve araçsal zenginliğe kavuşturulama­masıdır. Bir tarihsel yorum tercihinin, daha te­melde "kesin hükümlerin (nass) yorumlanması anlayışındaki ayrı duruşların ürünü olan bu somut uygulama tarzları, farklı yorumların geçerli olduğu farklı coğrafyalarda değişik bi­çimler de alabilmektedir. Örneğin, Ortado­ğu'daki faizsiz finansman araç ve yöntemleri ile Uzakdoğu'daki (Malezya ve Endonezya) araç ve yöntemler arasında görülen farklılık (Uzakdoğu uygulamasının modem finansman tekniklerine daha olumlu bir yaklaşım sergile­mesi), bu yorum ve anlayış farklılığının somut bir yansımasıdır.

Bu ise, meşru bir finansal getiri sentezi­ni oluşturmada gösterilen yenilikçi yorum ce­saretinin pratik/kurumsal düzlemde alabildiği­ne muhafazakar, gelenekçi bir tutuma dönüş­mesi olarak görülebilir. Böyle bir tavrın, haya­tın geneline (genel dünya görüşüne) ilişkin bir temel tercihin maddi! ekonomik alandaki yan­sıması olarak yorumlanması da mümkündür. İslam coğrafyalarında müslümanların zihinsel ve ahlaki planda modern toplum şartlarına son derece açık ve uyumlu bir tavır içinde olmala­rına ve böyle bir tavrın meşruiyetine sarsılmaz bir inanç beslemelerine rağmen şekil ve gö­ründide tam tersine oldukça muhafazakar ve gelenekçi olabilmeleri, ekonomik alanda da kendini yeniden Üreten bir temel tavır alıştır. Şeklin ve görüntünün öne çıkarılmasında bile adeta modernitenin görünüşü önceleyen terci­hine tam bir uygunluk söz konusu olabilmekte­dir.

Nitekim, finansal kurum ve araç olgusu, yani bir toplumda tasarruf sahipleriyle (fon ar­zeden kesim) fon ihtiyacı içindeki kesim (fon kullanıcıları) arasında aracılık fonksiyonu an­lamındaki finansman olgusu modern şartların bir ürünüdür. Fon arz edenler ile fon talep edenlerin birbirinden ayrılması ve fon arzı ve fon talebi kavramlarının bizatihi kendileri, mo­dern olgular ve kavramlardır. Fon fazlasına sa­hip kesimlerin bu varlıklarının bir mübadele konusu haline gelmesi anlamında bir modern­liktir bu. Ve aynı zamanda, fon talep eden ayrı bir iktisadi kategorinin varlığı anlamında bir modernliktir. Bu ayrılma/kopma, bir yerde, klasik iktisadın tanımladığı üretim faktörleri (sermaye, teşebbüs, emek ve toprak) anlamın­da bir ayrışmada 'sermaye've 'teşebbüs'faktor­lerini temsil eden bir oluşumdur. İşte böyle iki iktisadi kategori arasında kurumsal anlamda bir aracılık ve organizasyon fonksiyonu yük­lenmiş bulunan finansman olgusu, modern bir olgu olarak tavsif edilmeyi hak etmektedir.

İşte bu anlamda kurumsal bir aracılık fonksiyonu ile faizin yasak olduğu etik ilkesi­nin bağdaştırılması ve bunun meşruiyeti sağ­lanmış bir fiyat mekanizmasına (fon mübadele fiyatı) bağlanmış olması, gerçekten klasik fık­hın modem şartların meydan okumasına bir cevabı olarak görülebilir. Ama bu cevabın, iş­leyiş yöntem ve araçları düzeyinde de aynı ce­saretle bulunabildiğini söylemek güçtür. "Fa­izin haram, ticaretin helal olduğu" ilkesinde hayat bulan faizli işlem-ticaret karşıtlığı, faizsiz finansmanın araç ve yöntem imkanlarını belir­leyen temel faktör olmuştur. Mantık şudur: Eğer faizden kaçınacaksak işlemlerimiz mutla­ka ticaret (ticari ortaklık veya ticari faaliyet) usullerinden biriyle yapılmalıdır. Ticari ortaklı­ğın ise çok ünlü ve yaygın tarihsel modelleri vardır. Bunlar, mudaraba ve müşareke model­leridir. Geç dönemlerde bunlara bir de mura­baha modeli eklenmiştir.

Oysa bu modellerin tarihsel pratikte pa­ra sahibi ile iş sahibi arasındaki doğrudan iliş­kiyi düzenleyen modeller olduğu, bu anlamda fon arz ve talep piyasalarının dolaylı ilişkisini temsil eden finansal aracılık fonksiyonu ile tam örtüşmediği gerçeği dikkate alındığında mo­dern finansal. fonksiyonun bu geleneksel or­taklaşacılık yöntemleriyle donatılmasının mo­dernlik ile muhafazakarlığın zor bir kombinas­yonuna bizi götürdüğü kanısına varılabilir. Bu noktada yapılmayan ve bugüne kadar yapıl­mamış bulunan şey, ya modem finansal aracı­lık fonksiyonuna uygun (teknik anlamda uy­gunluğu sağlanmış) araç ve yöntemlerin bu­lunması yahut da geçmişteki fon .sahipleriyle fon kullanıcıları arasındaki doğrudan ilişkiyi yeni şartlarda düzenleyen farklı bir kurumsal yapılanma oluşturulmasıydı.

Şimdi, konunun başka bir veçhesine ge­çebiliriz. Bugün faizsiz finans kuruluşları top­lumun iki farklı (ve hatta "28 Şubat'ın söyle­miyle iki 'çatışan"') kesiminde de paradoksal bir biçimde aynı suçlamaya maruz ka1makta­dırlar. Bu, neredeyse aynı gerekçeler ve aynı mantık yürütmeye dayanan bir 'faiz-kar' aynılı­ğı (teknik bir yargılama) ve bir samimiyetsizlik ithamı (moral bir yargı) biçiminde tecelli et­mektedir. Şöyle denmektedir: Aslında faizsiz finans kurumları ile bankalar arasında bir fark yoktur. Birinin 'faiz' dediğine diğeri 'kar' de­mektedir. Bunların ikisi de aynı şeyi yapıyor. Ve 'kar' verdiğini söyleyenler insanları aldatı­yor.

Bu suçlamayı hemen hemen aynı ifade ve aynı gerekçelerle yöneltenler ise, bir taraf­tan etik mahiyette bir iktisadi hükmü kabul et­meyen ve saçma/demode gören kesim; diğer tarafta İslam'ın faiz yasağına aşırı derecede hassasiyet gösterip böyle bir zamanda böyle bir yasaktan kaçınıl(a)mayacağına inanan 'ih­las'lı kesimdir. Sonuçta her iki kesim de bu za­manda faiz yasağına dayanan bir finansman modelinin olamayacağına inanmaktadır. Birisi, fiziki bir imkansızlıktan, diğeri ise teorik bir imkansızlıktan söz etmekte, ama aynı sonuca varmaktadırlar.

Birinci kesim, yaygın ve toplumsal açı­dan dikkate şayan bir duruşu temsil etmeyip politikada da izdüşümünü en garip biçimiyle gördüğümüz bir dar ideolojik saplantı/şartlan­mışlık halini temsil ettiğinden bu yazının ko­nusu dışındadır. Öteki kesim ise, yine aynı öl­çüde sert/katı bir peşin hükmün etrafında ör­düğü bir söylemi dillendiriyor. Aslında bu tavrın/zihniyetin biraz önce değindiğimiz gibi meşruiyet ile getiri unsurlarının modern şartlarda bağdaşamaz olduğuna inanan kesim gibi, aslında finansal aracılığın kendisine ve kurumsal örgütlenişine bir ahlaki/manevi itirazı temsil etmesi gerekir. Böyle bir hareket nokta­sına sahip olmaları halinde bunun faizsiz fi­nans kuruluşlarına yönelik yargıları ile tutarlı bir tavır olduğu söylenebilir. Gerçekten o za­man 'meşru getiri' kavramının kendisi veya mo­dem şartlardaki varlık imkanı tartışma konusu olacak ve meseleye daha temelden ve ahlaki düzlemde bir cevap aramak gerekecektir.

Böyle temelden bir itiraz anlam ve de­ğeri taşımayan eleştirilerin ve yargılamaların faizsiz finansman sisteminin Türkiye'deki on­ beş yıllık tecrübesinden sistemin kendisine yö­nelik yararlı dersler çıkarabilmesi mümkün görünmemektedir.

Ancak, yapıcı bir bakış açısının ortaya koyacağı eleştiriler, sistemin uygulamada kar­şılaştığı zaafları ve problemleri teknik düzeyde tartışmanın dışına çıkıp yukarıda sözünü ettiği­miz 'modern anlayış-muhafazakar işleyiş' kombinasyonunu sorgulamayı ve insan-pa­ra/ servet ilişkisindeki kırılma noktalarını teşhis edip bunun sisteme yüklediği ilave moral zaaf­ları açığa çıkarmayı hedeflemelidir. Başka bir deyişle, tartışma nesnesini faizsiz finans ku­rumlarının doğrudan tarafları ile sınırlı tutma­yıp daha geniş bir alana, toplumun tümünü, bireyi, ahlak ve değer yargıları demetini de kapsayan geniş ve zengin bir inceleme ve tar­tışma platformuna taşımak gerekir. Bu alan, in­sanın birey olarak ahlaki zaaflara düçar olma tehlikesine en çok maruz kaldığı alan olması hasebiyle toplumun ve üyelerinin ruhsal an­lamdaki direnç ve zayıflıklarının en etkin bi­çimde test edildiği alandır. Bu kapsayıcılık, ko­nunun sadece teknik veya fıkhi boyutlarında takılmayı önleyerek onu daha geniş sosyal, psikolojik, kültürel ve ahlaki zenginliği içinde ele almayı sağlayacaktır.

Ahmet Ertürk

Etiketler:  

Bilimler
İktisat
Faizsiz Finans Kuruluşları

Sadece kayıtlı kullanıcılar yorum yazabilirler.
Lütfen hesabınıza giriş yapınız veya kayıt olunuz.

---