Okunma: 1150 kez

Bu dönemleri ilerde detaylı olarak inceleyeceğiz. Ayrıca dönemler incelemesi yaparken bu süreç yada dönemlerde kimlerin rol aldığı ve neler yaptığı da değerlendirilecek. Bütçe süreci boyunca kurumlar çeşitli form ve bilgileri doldururlar bu form ve bilgilerin neler olduğu da bu değerlendirme içinde yer alacaktır. Bütçe dönemi yada takviminin yaklaşık bir yıl olduğunu söylemiştik. Bu dönem 1 ocakta bütçenin nasıl hazırlanacağına ve hazırlanırken nelere dikkat edileceğini içeren bütçe hazırlama rehberinin maliye bakanlığı öncülüğünde hazırlanması ile başlar. Bunun ardından mayıs başı gibi bütçe çağrısı yapılır ve kurum ve kuruluşlar bütçelerini hazırlamaya başlarlar. Kurum ve kuruluşlar bütçelerini yaklaşık olarak ağustos ortasına yada sonuna kadar maliye bakanlığına gönderirler. Maliye bakanlığı bu bütçeleri birleştirip konsolide ederek en geç 17 ekim akşamı bakanlar kurulu aracılığı ile parlamentoya sunar. Parlamento süreci iki kısımdan oluşur. İlk aşamada bütçe yasa tasarısı bütçe komisyonu adı verilen bir komisyonda görüşülür. 1982 anayasasına göre bütçe komisyonu 25 iktidar 15 muhalefet milletvekillerinden oluşur. Komisyonda görüşmeler 55 günde tamamlanmak zorundadır. Yani bütçe komisyonunda bütçe yasa tasarısı görüşülüp karara bağlanır ve en geç 11 aralıkta onaylanmak üzere parlamentoya sunulur.

Parlamentoya gelinen tasarı parlamentoda onaya sunulur. Parlamento 20 gün içinde yasayı görüşüp karara bağlar bütçe yasa tasarısı bu sürecin sonunda onaylanırsa cumhurbaşkanlığına cumhurbaşkanının onayına sunulur. Cumhurbaşkanının bütçe yasasını ret (veto) hakkı yoktur. Bu nedenle resmi gazetede yayınlanarak 1 ocakta yasa yürürlüğe girer. Eğer ki yasa parlamentoda onaylanmazsa bu durumda parlamento süreci birici aşama yani komisyon surecinden başlayarak tekrar başlar. Bu arada yeni mali yıla geçici bütçe uygulaması ile başlanılır.

II. BÜRÇENİN HAZIRLIK AŞAMASI:

Mali yılın başlangıcı ile bir sonraki mali yılın bütçe hazırlıkları başlar. Bu işlem yaklaşık mayıs ayına kadar sürer. Bu sürecin ne kadar olacağı her yıl değişmektedir. Bu süreç içinde maliye bakanlığı o yılki ekonomik durumu ve hükümetin ekonomi politikasını göz önüne alarak kurumların bütçelerini nasıl hazırlayacaklarını, hazırlarken neleri göz önüne alacaklarını açıklayan bir bütçe hazırlama rehberi hazırlar. Daha sonra başbakanın onayı ile bütçe çağrısı yapılır ve bütçe hazırlama süreci tam olarak başlar. Bütçe çağrısı ile birlikte kurumlara birer adet bütçe hazırlama rehberi gönderilir buna göre her kuruluş kendi bütçesini hazırlar.

Bütçe hazırlama rehberi bütçe çağrısı ile başlar. 2001 yılı bütçe çağrısı daha öncekilere göre daha geç bir tarihte 2000 yılının haziran ayının 28 inde yapılmıştır. Bu durum bize kuruluşların bütçe hazırlıklarının tamamlanması için kısa bir zaman tanındığını gösterir. Çünkü bütçe hazırlama rehberinde kurumların bütçelerini en son ne zaman teslim etmeleri gerektiği belirtilir bu sure genellikle ağustos ayı artası yada başına kadardır. 2001 yılı bütçe hazırlama rehberinde bu sure kurumlara en geç 2000 temmuz ayı sonu olarak belirtilmiştir. Yani kurumlara bütçe hazırlığı için yaklaşık bir aylık bir sure tanınmıştır.

Şimdi sırası ile kısaca bütçe hazırlama rehberinde nelerin olduğuna bir göz atalım daha sonra ise sırası ile kurumların bütçe hazırlarken nelere dikkat ettiklerini ve daha sonrada tekrar maliye bakanlığında toplanan kurum bütçe tekliflerinin maliye bakanlığında nasıl denkleştirildiğine değinelim.

1. BÜTÇE HAZIRLAMA REHBERİ:

Bütçe hazırlama rehberi daha öncede belirttiğimiz gibi bütçe çağrısı ile başlar. Bütçe çağrısı başbakanın imzasını taşır. Bütçe çağrısında bir önceki mali yılın kısa bir değerlendirmesi ve yeni mali yılla ilgili tahmin ve hedeflere yer verilir. Yani bir nevi hükümetin ekonomi politikasına yönelik bir bilgi ve açıklama ya yer verilir. Daha sonra bütçe hazırlarken izlenecek yol ve dikkat edilecek hususların yer aldığı bütçe hazırlama rehberi yer alır. Kurumlar bütçe hazırlama rehberine göre bütçelerini hazırlarlar yani gider tahmininde – ödenek teklifinde bulunurlar.

Bütçe hazırlama rehberinde sırası ile şu bilgiler bulunur;

I-GENEL AÇIKLAMA

II-BÜTÇE TEKLİFLERİNİ HAZIRLAMA ESASLARI

A-GENEL İLKELER

B- EKONOMİK AYRIM BAZINDA İLKELER

1.CARİ HİZMET ÖDENEKLERİ

a. Personel Ödenekleri
b. Diğer Cari Ödenekleri

2. YATIRIM ÖDENEKLERİ

3. TRANSFER ÖDENEKLERİ

III- PROGRAM SINIFLANDIRMASI

IV- DİĞER HUSUSLAR

DOLDURULACAK FORMLARA İLİŞKİN BİLGİLER

2. KURUMLARIN BÜTÇE HAZIRLIĞI:

Kurumlar hazırladıkları bütçe öneri – tekliflerini maliye bakanlığına göndermekle yükümlüdürler. Ancak burada bir ayrım söz konusudur . kurumlar cari ve transfer harcamaları ile ilgili tekliflerini doğrudan maliye bakanlığına yollarken yatırım harcamalarına ilişkin tekliflerini devlet planlama teşkilatına yollarlar. Devlet planlama teşkilatı yatırımı uygun bulursa kendisi maliye bakanlığına bu teklifi onaylayarak yollar.

3. MALİYE BAKANLIĞININ BÜTÇE KONSOLİDASYONU:

Kurumlar yaklaşık olarak ağustosun ortasında bütçe tekliflerini maliye bakanlığına ulaştırmak zorundadırlar. 2000 yılı bütçe hazırlama rehberinin diğer hususlar adlı bölümünün 11. maddesinde bu tarih şöyle belirtilmiştir. Bu çağrıda yer alan temel ilke ve hedeflere göre genel bütçeli dairelerle katma bütçeli idarelerin hazırlayacakları bütçe teklifleri, en geç 2000 Temmuz ayı sonuna kadar Maliye Bakanlığına (Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü) ulaştırılmış olacaktır.
Bu aşamada maliye bakanlığı eline geçen bu gider bütçelerini birleştirir ve bütçe yasa tasarısının A cetvelini yani gider bütçesini oluşturur. Daha sonra maliye bakanlığı gelirleri tahmin eder bu tahmin işi için tahmin prosedürü kullanılır. Maliye bakanlığı gelir tahminde bulunurken amacı bütçe denkliğinin sağlanmasıdır. Bu şekilde gelir bütçesi yada bütçe yasa tasarısının B cetveli de hazırlandıktan sonra bütçe yasa tasarısına eklenecek diğer cetvel ve eklerde eklenerek en geç 17 ekim akşamı bütçe yasa tasarısı maliye bakanlığından bakanlar kuruluna sunulmak zorundadır. Bundan sonraki aşamalar parlamento aşaması olacaktır. Bu aşamaya kadar dikkat edilirse bütçe hazırlama işlemlerinde kurumlar, DPT ve maliye bakanlığı rol almaktadır. Özelliklede bu süreçte en aktif rolü maliye bakanlığı ve ona bağlı gelirler genel müdürlüğü ile bütçe ve mali kontrolörler genel müdürlüğü almaktadır.

III. BÜTÇENİN YASAMA ORGANINDA GÖRÜŞÜLMESİ:

Bütçenin yasama organında görüşülmesi aşaması iki başlık altında incelenebilir. Bunlardan ilki bütçenin bütçe komisyonunda görüşülmesi bir diğeri ise bütçenin parlamentoda onaylanmasıdır. Şimdi sırası iler bu işlemleri inceleyelim.

1. BÜTÇE KOMİSYONU:

Bütçe komisyonu 1982 anayasamıza göre 15 muhalefet 25 iktidar partisi parlamenterinden olmak üzere 40 kişiden oluşur. Maliye bakanlığınca bakanlar kuruluna devredilen bütçe yasa tasarısı buradan bütçe komisyonuna geçer. Bütçe komisyonu bütçe yasa tasarısını 55 gün içinde yani en geç 11 aralık tarihine kadar görüşüp bir karara bağlar ve onaylanmak üzere parlamentoya yollar. Bütçe komisyonu görüşmelerine maliye bakanının açılış konuşması ile başlar. Bütçe komisyonunda görüşmeler program program ve maddeler esasına göre tartışılıp oylamaya sunulur. Bütçe komisyonunda gider artırıcı gelir azaltıcı öneride bulunulamaz. Görüşmeler gerekli duyulduğunda gerekli bakanlar ve kurum yöneticileri de çağrılarak görüş alış verişinde bulunularak pazarlık esasına göre tüm bütçe yasa tasarısı program program onaylanarak tasarı bütçe komisyonunca onaylanılır. Görüşmeler önce A cetveli sonrada B cetveli üzerinden yapılır.

2. PARLAMENTODA BÜTÇE YASA TASARISININ GÖRÜŞÜLMESİ:

Bütçe yasa tasarısı parlamentoda da aynı yönteme dayanarak görüşülür ancak parlamentoda görüşmeler sırasında programlar üzerinde değişiklik önerisinde bulunulamaz her program ya olduğu gibi oylanarak kabul edilir yada ret edilir. Bu şekilde tamı üzerinde anlaşmaya varılan tasarı parlamento onayından geçmiş ve yasalaşmış olur.

Tüm bu işlemler için parlamentoya 20 günlük bir süre verilmiştir. 20 günün sonunda tasarı onaylanırsa Cumhurbaşkanlığına gönderilerek Cumhurbaşkanının imzası alınır. Cumhurbaşkanının bütçe yasasını veto etme hakkı yoktur. Cumhurbaşkanınca imzalanan yasa resmi gazetede yayınlanılarak 1 ocak tarihinde yürürlüğe girer.

3. BÜTÇE YASA TASARISININ PARLAMENTODA REDDİ:

Eğer ki bütçe yasa tasarısı parlamentoda reddedilirse yeni mali yıla bütçesiz girilemeyeceği için geçici bütçe uygulaması yapılır. Geçici bütçe uygulamasında bir önceki mali yıl bütçesinin belli bir yüzdesi (% 20 ) yada belli bir oranı (1/12) yeni mali yılda kullanılır. Daha sonra yeni bütçe onaylandığında kalan aylar itibari ile bütçe uygulanmaya başlanır.

Böyle bir durumda bütçe yasa tasarısı üzerindeki görüşmeler bütçe komisyonu aşamasından itibaren yeniden başlar ve süreç aynen devam eder. Böyle bir uygulama bütçenin denetimini ve işleyişini aksatacak ve yeni mali yıl yatırımlarının düzenli gerçekleşmesini engelleyecektir.

IV. SONUÇ:
Sonuç olarak bütçe sürecini en kısa olarak bütçenin hazırlık aşaması ve parlamento aşaması olarak iki bölüme ayırabiliriz. Bütçenin hazırlık aşamasında en aktif rol alan kuruluş maliye banlığı yani maliye bakanlığına bağlı bütçe ve mali kontrolörler genel müdürlüğü ile gelirler genel müdürlüğüdür. Maliye bakanlığını bu süreçteki en önemli görevlerinden birisi giderlerin saptanım buna bağlı uygun gelir bütçesinin hazırlanıp bütçe denkliğinin sağlanması ve konsolide bütçenin oluşturulmasıdır. Bunun dışında ise bu surece yatırım teklifleri ile ilgili konularda devlet planlama teşkilatı dahil olmaktadır.

Parlamento aşamasında ise komisyon süreci ve meclis onaylama süreci olarak iki süreçten geçerek bütçe yasa tasarısı kanunlaşmaktadır. Bu süreçte genelde bir problem çıkmamaktadır. Çünkü komisyonda iktidara çoğunluk hakkı tanınmıştır. Bunun nedeni iktidarın kendi programını uygulamazsa iktidarlığının sahte kalacağıdır. Parlamentoda da gene iktidar çoğunluk olduğu için genellikle parlamento surecinde bütçe yasa tasarısının yasalaşmasında bir sorun oluşmamakta ve bütçe yasası zamanında uygulamaya girmektedir.

Kaynakça
Ataç, Engin . Devlet Bütçesi . Eskişehir: Açıköğretim Fakültesi Yayınları ,1997
Coşkun, Gülay . Devlet Bütçesi . Ankara: Turhan Kitapevi, 1991
T.C. Resmi Gazete . 2000 Mali yılı Bütçe Kanunu . Ankara: Başbakanlık Mevzuatı Geliştirme ve Yayın Genel Müdürlüğü Yayınları , 30.12.1999
T.C. Maliye Bakanlığı . 2000 Yılı Bütçe Gerekçesi . Ankara : Türk Tarih Kurumu Basımevi ,1999

Etiketler:  

Bilimler
İktisat
Bütçe Teorisi ve Politikası

Sadece kayıtlı kullanıcılar yorum yazabilirler.
Lütfen hesabınıza giriş yapınız veya kayıt olunuz.

---