Okunma: 1190 kez

Kesitsel araştırmalarda sadece o anda hayatta kalanlar çalışmaya alınabilir (survival bias) araştırma öncesinde ölenler, iyileşenleri göç edenler için hastalık boyutu ve özellikleri incelenemez ki, bu önemli bir taraf tutma kaynağı olabilir. Özellikle fatalitesi yüksek hastalıklarda, kısa sürede iyileşilen hastalıklarda, dışa göçün yüksek olduğu toplumlarda, ve sık sık iş değiştirilen iş kullarında taraf tutma boyutu yüksek olacaktır.

Evrenin geniş olduğu durumlarda evrenin tümüne ulaşılması olanaksız olacaktır ki bu durumda seçilen örneğin "yeterli sayıda" olması ve "temsiliyet" vasfının yüksek olması çalışma sonuçlarının evrene genellendirilebilmesi için mutlak koşuldur.

Son olarak, kesitsel araştırmalarda neden ve sonucun eş zamanlı olarak ölçülmesi, nedenin sonuçtan önce gelmesi (temporal ilişki) koşulunun sağlanıp sağlanmadığının çalışılmasını engeller. Örneğin, fiziksel aktivte ile koroner arter hastalığı arasındaki ilişki kesitsel boyutta çalışılırken hastalarda fiziksel aktivite sıklığının yüksek bulunması egzersiz yapanlarda koroner kalp hastalığı sıklığının egzersiz yapmayanlara göre daha fazla olduğu yanılgısına götürebilirken, aslında hasta olanlar hastalıklarının ilerlemesini engellemek ve sağlıklarını kazanmak için hastalık ortaya çıktıktan sonra egzersiz yapmaya başlamış olabilir.

Kesitsel Araştırmaların Yarar ve Sakıncaları:

1.    Düzenli kayıt ve hastalık bildirim sistemleri olmayan toplumlarda tüm toplumun veya belirli risk gruplarının sağlık düzeyi veya başka özellikleri konusunda kısa sürede oldukça düşük maliyet ile yararlı bilgiler elde edilir.

2.    Birden fazla sağlık sorunu saptamaya yönelik kesitsel araştırmalar daha da ucuza mal olacaktır.

3.    Kesitsel araştırmalarda genellikle toplumun tümü veya belrili risk gruplarının temsil eden örneklem kulanıldığı için elde edilen sonuçlar topluma veya çalışma evrenine genellenebilir.

4.    Bu araştırmalarda toplumun sadece bir zaman kesitinde ve neden-sonuç ilişkisi birarada değerlendirildiği için saptanan ilişkilerin nedensellik açısından değerlendirilmesi kohort tipi araştırmalardan eide edilen bilgiler kadar güvenilir değildir.

5.    Geçmişe dönük bilgi toplanan durumlarda kişilerden alınan bilgilerde hafıza faktörü sorulan bilgilerin bilerek ya da bilmeyerek yanlış, seçici (selektif) hatırlanmasına, yanlış alınmasına neden olabilir.

Veri Kaynakları ve Verilerin Özellikleri:

Kesitsel tipteki epidemiyolojik çalışmalarda ençok kayıtlar ve özel olarak hazırlanmış anket formları kullanılır. En sık olarak toplanan bilgiler kişiye ait sosyodemografik özellikler (yaş, cinsiyet, medeni durum, öğrenim durumu, canlı doğum sayısı, alışkanlıklar), hane halkı büyüklüğü, meslek, kişilik yapısı, çalışma durumu, ekonomik durum, konut koşulları, işyeri özellikleri, sağlığa ilişkin tutum ve davranışlar ve sağlık hizmetlerinden yararlanma durumdur. Ek olarak, çalışmanın amacına uygun fizik muayene ve laboratuar testi sonuçları hakkında bilgi toplanır.

Kesitsel Araştırmalarda Kullanılan Epidemiyolojik Ölçütler:

Tanımlayıcı özellikteki kesitsel araştırmalarda sayı ve yüzde dağılımları, ortalama±standart sapma, ortanca, alt-üst değerler verilir. Etken-sonuç ilişkisini araştıran analitik özellikteki kesitsle tipteki çalışmalarda gruplardaki dağılımlaırn farklılıkları Ki-kare testi ayda ortalamalar arasındaki farkın anlamlılık testleri gibi testler ile incelenir. Sayıların yeterli olduğu durumlarda lojistik regresyon ve benzeri çok değişkenli analiz yöntemleri kullanılarak etken-sonuç arasındaki ilişki incelenebilir.

Kesitsel araştırmalarda etken-sonuç arasındaki ilişki (asosyasyon) tahmin rölatif risk ve güven aralığı (genellikle %95) hesaplanarak incelenmektedir. Ayrıca çalışılan etkene maruz kalanlar ile kalmayanlardaki hastalık prevalansı hesaplanarak bu prevalansların birbirine oranı incelenebilir.

Tahmini rölatif risk (odds ratio) hasta olanlardaki etkene maruz kalma durumunun (etkene maruz kalan/kalmayan), hasta olmayan gruptaki etkene maruz kalma durumuna (etkene maruz kalan/kalmayan) oranıdır ve Tablo 1'de gösterildiği şekilde hesaplnır. Tahmini rölatif riske ait %95 güven arlığı değeri, bu çalışmada elde edilen tahmini röaltif risk değerinin aynı çalışma 100 kere tekrarlanmış olsa idi, 95 keresinde gerçeğin hangi alt ve üst değerler arasında yer almış olacağının göstergesidir. Örneğin, tahmini rölatif risk (TRR)=2 (%95 GA= 1.2-3.1) olan bir çalışmada eğer etken (E) ile sonuç (S) ilişkisi inceleniyorsa, "bu çalışmada etken ile sonuç arasındaki ilişki için TRR değerinin 2 olarak hesaplandığı" ancak, "bu çalışma benzer gruplarda, benzer şekilde 100 kez tekrar edilmiş olsa elde edilecek TRR değerinin 1.2 ile 3.1 arasında bir yerde olacağını beklerdik" yorumu yapılır. TRR değeri 1 olduğunda her iki gruptaki tahmini risk aynı olacak yani gruplarde hastalık görülme durumunun benzer olduğu sonucuna varılacaktır. Dolayısıyla, bulunan TRR'e ait %95 güven aralığı 1 değerini içeriyorsa, bu sonucun istatistiksel olarak anlamlı olmadığı kararına varılır.

Tablo 1: Tahmini rölatif risk hesaplaması

TAHMİN RÖLATİF RİSK (ODDS RATIO) =       (A/C) / (B/D) = AD / BC

Saha Taramaları:

Epidemiyolojinin en önemli kullanım alanlarından biri epidedemiyolojik yöntemlerin kullanılarak erken tanı yapılmasıdır. Hastalığıne erken tanısı tedavi ve prognozu yakından etkileyecektir. Erken tanıda iki yönteme başvurulur:

1. Hastalığın en erken semptomlarını yakalamak,

2. Henüz semptom vermeyen kişileri tarama testleri ile yakalamak.

Toplum taramaları 1957'de şöyle tanımlanmıştır: "Görünüşte sağlam olana kişiler bazı testler, muayeneler ve diğer yöntmeler uygulanarak, henüz tanısı konulmamış, bilinmeyen hastalık beya bozuklukların yaklaşık olarak belirlenmesi, diğer deyişle şüpheli hastaların sağlamlardan ayrılmasıdır". Tarama testinin mutlaka kesin tanı koydurucu olması gerekmez. Pozitif veya şüpheli semptom veren kişiler, kesin tanının konulması ve gerekli tedavinin uygulanması için ya kendi hekimlerine ya da olanakları daha geniş sağlık kuruluşlarına gönderilmelidir.

Tarama testinde aranacak geçerlilik ve güvenilirlik özellikler metodolojik araştırmalar dersinde detaylandırılmaktadır. Kesitsel özellik taşıması nedeniyle burada yer verilen tarama testlerinin genel ilkeleri aşağıda özetlenmiştir:

1. Taranan hastalık toplum için önemli bir sağlık sorunu olmalıdır.

2. Taranacak hastalığın tanınması için latent veya erken semptomatik bir dönemi bulunmalıdır.

3. Taranan hastalığın doğal gidişi (tabii seyri) hastalığın, latent döneminden en ilerlemiş haline kadar tüm klinik şekilleri iyice bilinmelidir.

4. Hastaların teşhis ve tedavisi için gerekli muayene, laboratuar, personel vb. olanaklar yeterli olmalıdır.

6.    Taranacak hastalık(lar) kitle taramalarında kullanılabilecek uygunlukta pratik test veya muayane yöntemleri olmalıdır.

7.    Test(ler)in duyarlılık ve seçiciliği mümkün olduğunca yüksek olmalıdır.

8.    Tarama sonucu bulunan hastaların iyileştirilmesi için uygun tedavi yöntem(ler)i olmalıdır.

9.    Taramada saptanan çeşitli evrelerdeki hastalardan hangilerinin ne şekilde tedavi edilebileceği konusuda üzerinde görüş birliğine varılmış tedavi programları olmalıdır.

10.Vaka bulma çalışmaları, şüpheli vakalara ileri tetkik yapılması ve

     olası tıbbi bakım masrafları birlikte düşünülerek maliyet-etkililik   

     dengesi iyi korunmalıdır.

11. Vaka bulma sürekli bir işlem olmalı ve tarama bir defa yapılıp, sonra toplum tamamen bırakılıp, unutulmamalıdır.

Prof. Dr. Sabahat Tezcan, Dr. Banu Çakır

Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı

Genel Okuma için Kaynaklar:

Bertan M, Güler Ç (eds). Halk Sağlığı. Temel Bilgiler. Güneş KitabeviLtd. Şti., Ankara, 1995.

Bertan M, Tezcan S. Pratik Epidemiyoloji. HÜTF Toplum Hekimliğim Yayınları, Ankara, 1979.

Friedman ML, Furberg CD, DeMates DL. Fundamentals of ClinicalTrials. 2nd Ed., Massachusetts, 1985.

Hennekens CH, Buring JE. Epidemiology in Medicine. Little, Brown andCompany, Boston, MA, 1987.

Kleinbaum DG, Kupper LL, Morgenstern H. Epidemiologic research: principles and quantitative methods. Van Nostrand Reinhold,New York, 1982.

Lilienfield A. Fundamentals of Epidemiology. Oxford University Press,New York, 1976.

Mac Mahon B, Pugh T. epidemiology: Principles and Methods. Little,Brown Co., BostEn, 1970.

Mausner J, Bahn A. Epidemiology: An introductory Text. Saunders Co.,London, 1974.

Rothman KJ, Greenland S. Modern epidemiology. Second edition.

Lippincott-Raven Publishers, Philadelphia, PA, 1998.

Tezcan S. Epidemiyoloji. Tıbbi Araştırmaların Yöntem Bilimi.

Hacetepe Halk Sağlığı Vakfı, Yayın No: 92/1, Ankara, 1992.

Etiketler:  

Bilimler
Tıp
Kesit Araştırmalar ve Kullanım Alanları

Sadece kayıtlı kullanıcılar yorum yazabilirler.
Lütfen hesabınıza giriş yapınız veya kayıt olunuz.

---