Toz Fırtınaları

Ara 17 2007

Toz Fırtınaları

(0 Oy)

GenBilim Editor

Pazartesi, 17 Aralık 2007

Okunma: 499 kez

Toz, çeşitli nedenlerle kaya ve kum parçacıklarının parçalanması sonucu meydana gelen, çok küçük ve hafif taneciklerdir. Toz fırtınası, bir fırtına sistemindeki şiddetli rüzgârlarla ilişkili olarak büyük miktardaki tozun, dikey ve yatay yönde çok yükseklere ve çok uzaklara taşınmasıdır. Ancak bir fırtınanın sözkonusu olabilmesi için yer rüzgârının ortalama hızının en az 50 km/saat, maksimum hızının 63 km/saat ya da daha fazla olması, görüş uzaklığının ise 1000 metrenin altında olması gerekir.

Bu tip fırtına benzerî olay, dünyanın büyük bir bölümünde görülse de gerçek anlamdaki toz fırtınası, çöller başta olmak üzere kurak ve yarıkurak alanlarda, bir fırtına sistemi içindeki kuvvetli rüzgârlarla oluşmaktadır. Özellikle cephesel fırtınalarda kuvvetli rüzgârlarla birlikte, soğuk cephe üzerinde hızla yükselen sıcak ve tozlu havanın yoğunlaşmasıyla olağanüstü boyutta ve korkunç bir görünümde toz bulutlan oluşmaktadır. Ancak burada yeterli nem olmadığından, yağış görülmemektedir. Örneğin; Haboob olarak adlandırılan fırtınaların neden olduğu 2400 km uzunluğa ve 640 km genişliğe ulaşan büyük toz kuşaklan, bir cephe hattı boyunca Afrika Çöllerini baştan sona katedebilir. Örneğin Sudan'da yılda ortalama 24 haboob görülür.

Cephesel faaliyetlere bağlı fırtına sistemleri dışında, kuvvetli konvektif faaliyetlerin etkili olduğu kararsız havalarda oluşan şiddetli rüzgârlarla da tozlar, atmosferin yüksek kısımlarına doğru taşınarak, yüksek seviye rüzgârlarıyla çok geniş alanlara yayılmaktadır. Bu fırtınalarda da kum fırtınasında olduğu gibi, çok zararlı sonuçlar ortaya çıkmaktadır.

Bazı durumlarda lokal boyutta, yeryüzündeki aşırı ısınmaya bağlı olarak anî ve şiddetli hava akımlarıyla yükselen ve atmosferin alt kısımlarında, kararlı hava koşulları nedeniyle, asılı kalan toz bulutları da oluşabilir. Bu olayda da görüş kısıtlıdır ve istenmeyen olaylarla karşılaşılabilir. Buna toz pusu denmektedir.

Hangi nedenle olursa olsun, konvektif faaliyetler sonucunda oluşan hızlı rüzgârlarla taşınan toz parçacıkları, aşağı seviyelerde daha yoğun olmak üzere, atmosferin her seviyesinde sürekli hareket halindedir. Çünkü yeryüzünün kuru ve toprağın gevşek bir yapıda olması durumunda meteorolojik koşullar da elverişli ise, tozlar şiddetli rüzgârlara bağlı olarak yatay ve dikey yönde hareket etmek durumundadır. Bu hareketin bir dikey bir de yatay sınırı vardır. Dikey sınırı yer seviyesinden başlar konvektif faaliyetin sona erdiği noktaya kadar uzanır. Yatay sınırı ise, yeryüzünün fizikî coğrafya özelliklerinin toz fırtınasını meydana getirebilecek özelliklerden uzaklaştığı yerin, hemen yakınına kadar uzanır. Ancak şiddetli rüzgârlarla, özellikle de yeryüzüne yakın seviyelerdeki rüzgârlarla bu sınır genişlemekte ve birkaç yüz kilometreye kadar uzanmaktadır. Yeryüzünün fiziki özellikleri nedeniyle beslenmenin durması halinde toz fırtınasının etkisi giderek azalmakta ve nihayet yok olmaktadır.

Çok geniş kuru, ağaçsız ve otsuz bozkırlar toz fırtınalarının sık ve yaygın olarak görüldüğü alanlardır. Özellikle buralarda uzun süre etkili olan, yağışsız cephesel fırtına sistemlerinde bu tür fırtınalar kolayca oluşmaktadır. Bu durumda gökyüzü gri veya krem rengindedir. Güneş ise adeta kısılmış bir lâmba görünümündedir .

Toz ve kum fırtınaları, rüzgârın hızına ve çarpma kuvvetine, taşınan toz parçacıklarının yoğunluğuna ve görüş uzaklığının kısıtlanmasına bağlı olarak afet boyutuna ulaşan olaylara neden olmaktadır. Bunun sonucunda canlı ve cansız çevre büyük zarar görmekte, önemli boyutta can ve mal kayıpları görülmektedir. Kum fırtınası hakkında bilgi verilirken, toz ve kum fırtınalarının olumsuz sonuçlan üzerinde daha detaylı bir biçimde durulacaktır.