Okunma: 1164 kez

HİTİT DEVLETİ ZAMANINDAKİ MEKTUPLAŞMALAR

Yaklaşık yüz yıl kadar sonra Anadolu'nun tarihinde çok önemli bir rol oynayan Hitit devleti kuruldu (M.Ö. : 1650-1200). Hititler, Babilli katiplerden öğrendikleri Eski Babil tarzında çiviyazısını dillerine uyguladılar. Başkentleri, Çorum'un Sungurlu ilçesi yakınındaki Hattuşa=Boğazköy kazılarında ele geçen, devlet arşivlerine ait otuz bine yakın kil tablet arasında, birkaç yüz tane mektup bulunmaktadır. Bunların bazıları, Hattuşa'dan yollanan önemli mektupların arşivlerde korunan kopyalarıdır. Boğazköy yazışmalarının küçük bir bölümünü kral ailesinin bireylerinin birbirlerine yazdığı mektuplar oluşturur; bir kısmı, Hitit büyük krallarının ülke içindeki görevlilerle ve vasal devletlerin kralları ile yaptığı yazışmalardır. En büyük grubu ise, çağın diplomasi dili olan Akkadça ile yazılmış uluslararası mektuplaşmalar oluşturur. O çağda, uluslararası mektuplar yeni bir kralın tahta geçişini veya bir prensin doğuşunu kutlamak, bir pensesin başka bir ülkenin kralı ile evlendirilmesi veya iki devlet arasında kalıcı bir barış sağlamak gibi, çeşitli vesilelerle yazılabilirlerdi. Ama bir çoğu, tarafların ülkeleri arasındaki ilişkileri konu eden ve iyi ilişkilerin devamını sağlamak amacıyla kaleme alınan mektuplardır. III. Hattuşili, (13. Yüzyılın 2. Çeyreği) tahta geçtiği zaman kendisini tebrik etmeyen Assur kralı Adad-nirari'ye yazdığı mektubunda şu sözlerle sitem etmektedir: "Ben kral olduğum zaman, bana bir elçi yollamadın. (oysa) bir kral, kral olduğu zaman, onunla eşdeğerde olan hükümdarların ona, uygun kutlama hediyeleri, krallığa yakışan giysiler ve sürünmesi için ince yağ göndermesi adettir. Ama sen bu güne kadar bunu yapmadın." Uluslararası yazışmalar içinde III. Hattuşili ve eşi kraliçe Puduhepa'nın Mısır firavunu II. Ramses ve eşi ile mektuplaşmaları özel bir yer tutar. II. Muvattalli devrinde Mısır'la yapılan Kadeş savaşından (M.Ö. 1285) sonra taraflar arasında bir süre daha devam eden gerginliğin, Hattuşili ve Ramses arasında yapılan antlaşma ile sona erdirilmesiyle (M.Ö. 1270), iki büyük devlet arasında kalıcı bir barış sağlanmıştı. Bu nedenle her iki tarafın kraliyet  ailesinin bireyleri ve hatta yüksek bürokratları birbirlerine dostluk ve kardeşlik mektupları yazdılar ve değerli hediyeler yolladılar. Daha da ötesi, Hattuşili ve Puduhepa çifti kızlarından ikisini Ramses'e eş olarak verdiler. Mektupların önemli bir kısmını bu evlilikler ile ilgili yazışmalar oluşturur. Hattuşa'dan gönderilen mektupların hiçbiri Mısır'daki kazılarda bulunamamakla birlikte, Boğazköy arşivlerinde ele geçen Mısır mektuplarından bir çoğunun, Hattuşa'dan gönderilenlere cevap olarak yazıldığı anlaşılmaktadır. Boğazköy'den sonra, önemli sayıda mektup (96 adet) Tokat ilinde, Zile yakınındaki Maşathöyük (eski adı Tapigga) kazılarında ele geçmiştir. Burası, Hitit topraklarına sürekli saldırılar düzenleyen Gaşga ülkesi sınırında bir garnizon şehridir. III Tuthaliya (M.Ö 14. Yüzyıl başları) devrine tarihlenen mektupların çoğu, kral ve başkentteki bürokratlar tarafından, Maşat'taki askeri valiye ve diğer görevlilere yazılmıştır. Pek az bir kısmı, Maşat'tan krala yollanan mektupların kopyaları veya yollamaya fırsat kalmadığı için Maşat'ta kalan son mektuplardır. Yazışmalarda genel olarak, düşman hareketleri ve bunların dikkatle izlenmesi, kraldan, destek yaya ve arabalı savaşçı istekleri, bu savaşçıların gönderildiğinin bildirilmesi, Gaşkaların yağmalamasına meydan vermeden ekinlerin biçilmesi, üzümlerin toplanması, kaçaklar, körler (çoğunlukla değirmenlerde çalıştırılırlardı), görevlilerin kralın huzuruna çağırılması vs. gibi konular ele alınmıştır. Maşat mektuplarında da Boğazköy'dekilerde olduğu gibi, kralın adı hiç verilmez ve kendisinden yalnızca DUTUSI "güneşim=majeste" olarak sözedilir. Bazı tabletlerde, kral tarafından yazdırılan mektuptan sonra iki çizgi çekilerek, ikinci ve çok seyrek olarak da üçüncü bir mektup eklendiği görülmektedir. Bunlar, Hattuşa'daki katiplerden Maşat'taki katiplere veya diğer görevlilere yazılmış olup, bazıları özel konuları da içermektedir. Ayrıca, bir grup mektup , Hattuşa dışındaki şehirlerde görevli memurlar tarafından yollanmıştır. Maşathöyük ile aynı devre ait önemli sayıda mektup buluntusuna sahip olan, Çorum yakınındaki Ortaköy (eski adı Şapinuva) kazılarında ele geçen belgeler henüz yayın aşamasındadır. Hafire göre burası, önemli bir idari merkez, kralın bir dönem için oturduğu başkenttir ve arşivlerdeki mektupların büyük bir çoğunluğunu, Hitit büyük kralına ülkenin çeşitli yerlerindeki görevliler tarafından gönderilen mektuplar oluşturmaktadır. Bir kısmı, majestenin görevlilere ve görevlilerin birbirlerine yazdıkları mektuplardır. Ayrıca, kraliçenin krala yolladığı çok sayıda mektup bulunmuştur. Yukarda sayılan merkezler dışında, Alacahöyük'te, Hatay'da Tel Açana'da (Alalah), Suriye'de Ras Şamra (Ugarit) ve Meskene'de (Emar) ve Mısır'da Tel El Amarna'da (Akhetaten) Hitit devrine ait az sayıda mektup ele geçmiştir. Ayrıca, 1994 yılında yayınlanan ve özel bir kolleksiyonda bulunan Akkadça bir mektubu da burada belirtmek gerekir. Hitit devletinin kurucusu I. Hattuşili' ye tarihlenen mektup, kral tarafından, Kuzey Suriye'deki bir vasaline yazılmıştır. Eğer tarihleme doğru ise, Hitit dönemine ait en eski mektup olması açısından önemlidir.

GEÇ HİTİT DEVRİNE AİT MEKTUPLAR

Hitit devletinin yıkılışını takibeden Geç Hitit Döneminde (yak. 1000-700) kurulan şehir devletlerinde, çiviyazısının terkedilmesine karşın, Hitit devletinde geçerli diğer yazı sistemi olan Hitit/Luvi hiyeroglif yazısının kullanımının devam ettiği görülür. Assur kazılarında ele geçen, hiyeroglif yazısı ile kurşun levhalara yazılmış olan yedi mektup, bu devre ait ünik yazışma örneklerini oluştururlar. Taksalas adlı birinin çeşitli kişilere yazdığı ticaret malları siparişlerini içeren mektuplar, yazı karakteri açısından 8.Yüzyılın sonlarına tarihlenirler. Açıklaması zor olan husus ise, bu mektupların neden Assur kentinde bulunduğudur.

MEKTUPLARIN YAZILIŞ ŞEMASI

Hitit mektupları, içeriklerinin kısa veya uzun oluşuna göre çeşitli boyutlardaki kil tabletlere yazılmıştır; çok küçük, 8-10 satırlık ve görünüşü Kültepe metinlerini andıran, adeta yastık biçimli tabletlerin yanısıra örneğin, Mısır mektuplaşmalarında olduğu gibi, bir yüzünde 80 satır içeren çok büyük tabletler de vardır. Hititlerin, Maşat belgeleri dışında mektup için hemen daima Akkadça TUPPU "tablet" kelimesini kullandıkları, yalnızca Maşat mektuplarında bunun  Hititçeleştirilmiş şekli olan tuppi(yant)-''ı tercih ettikleri görülmektedir. Mektuplar kural olarak şu şemaya göre yazılırdı: "Hitap kısmı, iyi dilek formülleri içeren bölüm, mektubun konusu". Hitap kısmı, ya "X şöyle söyler: Y'ye söyle" ya da " X'e söyle: Y şöyle söyler" ifadesi ile başlardı. Bu iki hitap şekli Mezopotamya örneklerinden alınmış olup, göndericinin rütbesi alıcıdan daha yüksek ise birincisi, daha aşağı ise ikincisi kullanılırdı. Böylelikle hiyerarşide üst düzeyde olanın ismi önce yazılmış. olurdu. Buna göre, kralın gönderdiği mektuplar daima"Majeste şöyle söyler: ......'ye söyle!" hitabı ile başlardı. İkinci bölümde yer alan iyilik dilekleri, "Senin yanında her şey iyi olsun! Tanrılar / bin tanrı seni yaşatsınlar ve seni iyilikle korusunlar/ ellerini senin etrafında iyilikle tutsunlar ve seni korusunlar!" gibi kalıplaşmış ifadelerle yansıtılırdı: Daha sonra ise mektubun yazılış amacına geçilirdi. Hitap kısmındaki "X'e söyle!" ifadesi ve zaman zaman karşılaştığımız "X'in önünde (yüksek sesle) oku! / onu sizin önünüzde (yüksek sesle) okusunlar!" gibi ifadeler mektupların, gönderildiği yerdeki katipler tarafından alıcılarına okunduklarını gösterir. Esasen, mektubu gönderen de yazdırma işini bir katibe yaptırmaktaydı. O çağlarda, halkın çoğunun okuryazar olmadığı dikkate alınırsa bu doğaldır. Eğer kendisi gönderen ya da alıcı değilse, yazan katibin adı mektuplarda pek zikredilmezdi. Ayrıca, adı geçen kişilerin de unvan ve meslekleri çok ender belirtilirdi. Mektuplarda, katipler ve yüksek memurlar birbirlerine genellikle SES.DÚG.GA-ÌA "sevgili kardeşim" diye hitap etmektedir. Bunun, katipler ve eşit düzeydeki memurlar arasında kullanıldığı anlaşılıyor. Saygı belirtmek için de EN-ÌA "beyim" ve GASAN-ÌA "beyçem" ifadeleri kullanılmaktadır. Devletlerarası yazışmalarda ise ancak, eşit düzeydeki krallar birbirlerine "kardeşim" diye hitap edebilirdi.

MEKTUPLARIN ALICISINA İLETİLMESİ : HABERCİLER

Mektuplar, tüm Eski Önasya'da olduğu gibi Hititlerde de, günümüzdeki postacıların işlevini gören "haberci"ler tarafından alıcısına iletilirdi. Haberci, Boğazköy'e gelen ve giden Akkadça uluslararası mektuplarda MAR SIPRI (Sümerce DUMU.KIN) terimi ile ifade edilmesine karşın, Hititçe mektuplarda bunun yerine çoğunlukla yine Akkadça LÚTEMU kelimesi tercih edilmiştir. Mezopotamya'da da yaygın olarak kullanılan bu terimler, mesaj taşıyan basit bir kuryeden, devletler arası bir elçiye kadar her sınıftan haberciyi kapsamaktaydı. Assur Ticaret Kolonileri devrinde haberci/elçi için  MAR SIPRI yerine SIPRU'nun kullanıldığı görülür. Kültepe- Kaniş karum'unda ele geçen bazı belgelerden "şehrin (yani Assur'un) elçilerinin (SIPRU SA ALIM), koloninin otoritelerinden daha güçlü bir konumda oldukları anlaşılmaktadır. Bunların görevi öncelikli olarak Anadolu'daki yerel beyliklerle olan diplomatik ilişkileri yürütmek olup, doğrudan doğruya karışmadıkları hemen hiçbir diplomatik konu yoktu. Normal haberciler ise, kolonilerdeki görevlilerin ve tüccarların mesaj ve mektuplarını götürüp getirirlerdi. Hititlerde de Mezopotamya'da olduğu gibi, eğer bir haberin acil olarak yerine varması gerekiyorsa bir atlı ulak (LÚPETHALLU). ya da koşucu/hızlı kurye (LÚKAS4. E).yollanırdı. Muhtemelen kraliçe Puduhepa tarafından eşit düzeyde bir devletin kralına yazılan bir mektupta, şöyle bir ifade bulunmaktadır: "Haberciler sana ulaştıkları zaman, kardeşim, bana bir atlı ulak gönder!". Devletlerarası mektuplaşmalarda, üst düzey memuriyetlerde bulunan, iyi eğitimli ve yetişmiş diplomatlar elçi/haberci olarak kullanılıyordu. Bunlar, devletler arası ilişkilerde her tür haberi götürürlerdi ve gittikleri ülkelerde saygı görürlerdi. Büyük bir olasılıkla uluslararası diplomasi dili olan Akkadçayı da biliyorlardı. Karşı tarafın güvenini kazanma açısından bazı haberciler hep aynı ülkeye gönderiliyordu. Örneğin, III. Hattuşili dönemi elçilerinden Tili-Teşup, mühründe kendisini "Mısır'a gönderilen haberci" olarak tanıtmaktadır. Bu tip elçiler belki devamlı olarak gittikleri ülkelerin dilini de biraz öğreniyorlardı. Haberci/elçilerin, günümüzde de olduğu gibi, bulundukları ya da mektup götürdükleri ülkeler hakkında krallarına önemli bilgiler yolladıkları ya da getirdikleri bilinmektedir. Ülke içinde resmi mektupları, mesleği habercilik olan görevliler iletiyordu  Bunlar, gerektiğinde eşya ve daha az olarak ta insanları bir yerden bir yere götürebiliyorlardı. Haberciler, ülkedeki önemli merkezlerin başkent ve kralla olduğu kadar birbirleriyle de temasını sağlıyorlardı. Bu yazışmaların, düzenli bir şekilde mi yoksa gerektikçe mi yapıldığı konusunda kesin bir şey söylenemez. Birçok mektupta, habercilerin acele olarak geri gönderilmeleri ile ilgili ifadeler yer almaktadır. Bir Maşat mektubunda ordu müfettişi, askeri valiye şöyle yakınıyor: "Habercilerimi neden düzenli olarak geri yollamıyor sunuz? Senin hizmetkarların (görevlilerin) haddini aşıyor. Haberciler, efendimize (krala) ait değiller mi? Ülke de efendimize aittir. Orada neler olup bittiğini bana sürekli olarak yazabilirsin". Mektuplardaki habercilerle ilgili ifadelerden, Maşat ile Boğazköy arasında Gaşka tehlikesine rağmen sıkı bir haber ağı kurulduğu anlaşılabiliyor. Acaba, riskli bölgelere askerlerden seçilen haberciler mi yollanıyordu? Önasya'nın güçlü krallıklarından Assur'da, idari yazışmaların zaman zaman çeşitli türden askerler. tarafından taşındığı. bilinmektedir. Bu yolla, önemli bir postanın dağıtımı emniyet altına alınmış. oluyordu. Assur kraliyet yazışmalarını taşıyanlar ise, hadımlardan oluşan seçkin askeri birliklerin mensuplarıydı ve bir tür imparatorluk birliği olarak tarif edilirlerdi. Hitit belgeleri, halkla ilgili konuları içermediğinden, ülke içinde özel haberleşmenin nasıl sağlandığı hakkında bilgimiz yoktur. Büyük bir çoğunluğu okuma yazma bilmeyen halk, mektuplarını şehir meydanlarında veya tapınak önlerinde serbest çalışan katiplere yazdırıyor olmalıydı. Halka ait mektupların çiviyazısı ile kil tabletlere değil, Hititlerin diğer yazı sistemi olan hiyeroglif yazısı ile tahta tabletler (GIS.HUR) üzerine yazılmış oldukları ve bu nedenle günümüze kadar gelemedikleri tahmin edilebilir. Bunları yollamak için, belki gerektiğinde kiralanabilen serbest meslekte haberciler vardı ya da resmi haberciler halka ait posta işlerini de görüyorlardı. Hitit metinlerinin suskun olmasına karşın, Anadolu'da Assur Koloni Çağına ait belgelerde tüccarların habercilere yaptıkları ödemeler ve miktarları konusunda kayıtlar vardır. Mezopotamya kaynakları da bu konuda oldukça iyi bilgi verir. Çok sayıda Eski Babil metninden, halkın posta işlerini gören özel haberciler olduğunu ve bu kişilere aldıkları iş başına, peşin veya sonradan ödeme yapıldığını öğreniyoruz. Ayrıca, Mezopotamya'da kadın habercilerin de olduğu bilinmektedir (MARAT SIPRI). Bunlar, çoğunlukla kadın müşterilerin posta hizmetini görüyorlardı.

MEKTUPLARIN TAŞINMASI

Hitit Habercilerinin/elçilerinin, nakliye sırasında küçük tabletleri bir torba içinde boyunlarında taşıdıklarını varsayabiliriz. Ama, riskli büyüklükteki tabletleri zarar görmemeleri için, büyük bir olasılıkla özel bir mahfaza (GIPISAN "hasır sepet veya kutu" içine koyuyor ve bir çantayla omuzlarında veya sırtlarında taşıyor olmalıydılar. III. Hattuşili'ye ait bir mektupta geçen "tableti aç!" ifadesinden Hititlerin, özellikleri hakkında bilgi edinemediğimiz bir tür tablet zarfı kullandıklarını anlıyoruz. Buna karşın, kazılarda bu güne kadar hiçbir zarflı Hitit tabletinin ya da bir zarfın bulunamamış olması dikkat çekicidir. Bu nasıl açıklanabilir? Acaba Hititler tablet zarflarını kilden değil de, kumaş, deri ve ağaç gibi dayanıksız malzemelerden mi yapıyorlardı? Ya da eğer kilden yapıyorlarsa, az sayıda ve ancak gizli haberler içeren tabletleri veya uluslararası yazışmaları zarfladıklarından mı örnekleri elimize geçmiyordu? Uluslararası yazışmalarda tabletlerin zarflanması ve göndericinin mührünün basılması, tabletin ilk olarak alıcısı tarafından açılmasını garanti etmesi ve içeriğinin değiştirilmesine olanak vermemesi açısından çok önemliydi. Üzerinde göndericinin ve alıcının adı yazılı olan ve gönderenin mührü basılmış kil mektup zarfları Mezopotamya'dan bilinir. Assur Ticaret Kolonileri devrinde Anadolu'daki tüccarların Assur ile yazışmalarında da tabletler aynı şekilde zarflanmıştır. Eğer Hititler tablet zarflarını yukarda söylediğimiz gibi dayanıksız malzemelerden yaptılarsa, bunlara bağladıkları koni biçimli kil topaklarını mühürlemiş olabilirler.

HABERCİLERİN YOLCULUK BİÇİMLERİ

Eski Önasya'da atlı kurye dışındaki haberciler, yolculuklarını yaya olarak (koşarak) veya arabayla yaparlardı. Mezopotamya'da, nehir yoluyla da gitmek mümkündü. Gerek ülke içinde gerekse uzun süren uluslararası Yolculuklarda, haberci/elçileri bekleyen çeşitli tehlikeler vardı. karşılarına her an çıkabilecek haydutlar tarafından soyulabilir hatta öldürülebilirlerdi. Ayrıca, yollardaki ulaşım zorluklarını ve kötü hava şartlarını da hesaba katmak gerekiyordu. Elçiler/haberciler tehlikeli bölgeleri geçmek için gruplar halinde ya da kervanlara katılarak (eğer hediye taşıyorlarsa bu daha gerekli hale geliyordu) .yolculuk ederlerdi. Eski Assur koloni çağı mektuplarında Kültepe-Kaniş ile Assur arasında kervanlarla yola çıkan ve hem mektup hem de gümüş/ticari mal taşıyan habercilerden söz edilir. Ayrıca, yalnızca mektuplar da yerine götürülmek üzere kervanlara teslim edilebiliyordu. Tüccarların, kervan yollarının emniyetini sağlamaları için Anadolu'nun yerel beylerine vergi ödediklerini, zaman zaman siyasal huzursuzluklar yüzünden yolların kapalı veya tehlikeli olması nedeniyle kervan seyrüseferinin aksadığını mektuplardan öğreniyoruz. Yine bu çağa ait tabletlerde, "tepenin üstünde pusuya yatmış kara bir köpek, dağınık kervanları bekliyor: gözleri iyi insanları kolluyor" biçiminde haydutları anlatan yarı-edebi ifadelere rastlanır. Önasya'da Haberci/elçilerin korunmaları için gerekirse, güzergah üzerinde bulunan ya da gönderildiği ülkeler tarafından özel eskortlar tahsis edilirdi. Koloni çağına ait, Kanis karum'u ve "şehrin (=Assur) elçileri" tarafından tüm karum'lara yollanan bir mektupta, talimat vermek üzere gönderilmiş olan iki resmi habercinin, iki eskort eşliğinde, bir sonraki koloniye koruma altında gönderilmesinden, her koloninin yükümlü olduğu belirtilmektedir. Alınan bütün bu önlemlere karşın, kervanlara yapılan saldırılarda zaman zaman haberci/elçilerin de yaşamını kaybettiğini biliyoruz.. Uluslararası haberciler için ayrıca, siyasi karşıtlıklar yüzünden bir bölgeden geçiş izni alamamak, yolda veya gittiği ülkede uzun süre alıkonmak ya da güvensizlikle karşılanıp kabul edilmemek gibi tehlikeler de vardı. Krallar, haberci/elçilerin inanılırlıklarını kontrol etmek için bazı yöntemlere başvururlardı. Hitit kralı II. Tuthaliya, Kizzuvatna kralı Şunaşşura ile yaptığı antlaşmanın bir yerinde şöyle demektedir: Ayrıca, Majestemin sana yolladığı, üzerinde sözlerin yazılı olduğu tabletle ve habercinin sana cevap olarak şifahen söylediği sözlerle ilgili olarak, ey Şunaşşura eğer habercinin sözleri tabletin sözleri ile uyuşuyorsa, haberciye güven, ama eğer habercinin konuşmasının sözleri tabletin sözleri ile uyuşmuyorsa, sen ona kesinlikle güvenmeyeceksin ve onun haberinin kötü (niyetli) içeriğini dikkate almayacaksın. "Zaman zaman iki ülkenin elçilerinin karşılıklı korunma sağlamak ve belki birbirlerini kontrol etmek amacıyla birlikte yolculuk ettikleri de olurdu. Mezopotamya'da, bazı krallar tarafından haberci/elçilere günümüzdeki pasaportlara benzer tanıtıcı belgeler verildiği bilinmektedir.

GÜZERGAHLAR

Hitit belgeleri arasında itinerer türünde bir metne rastlanmamasına karşın bazı metinlerde yer yer güzergahların sıralandığı görülür. Örneğin, fal metinlerinde kralın yapacağı bir seferle ilgili sorular sorulurken aynı zamanda seferde takip edeceği rota da belirlenmektedir. Bazı bayramlarda, kral ve beraberindeki kült personelinin çeşitli kült yerlerini ziyaretlerinde, yolculuk süresince geçecekleri şehirler sırayla sayılmaktadır. Bunlar bize bazı yollar hakkında fikir verse de, ülkedeki birçok önemli merkez arasında posta hizmeti gören habercilerin takip ettikleri güzergahları tanıtmaktan uzaktırlar. Esasen, metinlerde adı geçen yerlerin büyük bir kısmının kesin lokalizasyonu yapılamamıştır. Hititlerin aksine, Mezopotamya'da belirli yollar hakkında iyi bilgiler edinebileceğimiz itinerer metinleri vardır. Bunlar, ele alınan yolun başlangıç ve bitiş noktalarını belirterek, rotası, aradaki konaklama istasyonları, zaman ve yer açısından uzaklık bilgileri verirler. Bazı mesafelere ancak 30-40 günlük uzun bir yolculuk sonunda ulaşıldığı görülmektedir. Metinlerde Adı  geçen şehirlerin bir kısmının yeri belli olmasa da, kuzey. Suriye ve Mezopotamya'da bilinen birçok şehir veya bölge arasındaki güzergah belirlenebilmektedir. Eski Assur devri tüccarlarının, Assur ile Kültepe(Kaniş) arasında izledikleri kervan yollarını gösteren muntazam itinererlere sahip değiliz. Bununla birlikte, yolculuk masraf listelerinde, ödenilen gümrük vergileri nedeniyle kaydedilen şehir ve bölge adlarının yardımıyla ve doğal yollar göz önüne alınarak yapılan çalışmalar sonucunda, Assur şehrinden çıkıp Dicle kıyısı boyunca kuzeye ilerleyerek, Fırat nehrini geçtikten sonra Kültepe-Kaniş'e tahminen iki yoldan gidildiği saptanmıştır.

Bunlardan biri kuzey (Diyarbakır-Urfa-Malatya-Kahramanmaraş-Kayseri), diğeri güney (Urfa-Gaziantep-Adana-Gülek Boğazı-Konya yöresinden) rotasını izlemektedir. Ama bu güzergahlar üzerinde, metinlerde geçen yer adlarının çoğunun yerleri henüz tam olarak belirlenememiştir. Assur ile Kültepe arası 1000 km. (kuş uçumu 775 km.) olup, kervanların, yirmiye yakın mola istasyonu bulunan bu yolu, yaklaşık olarak iki ayda aldığı tahmin edilmektedir. Hitit haberci/elçilerinin de Assur'a giderken bu eski kervan yollarını izlediklerini varsaymak yanlış olmaz. Çünkü Eski Önasya'da haberciler de ticaret kervanları gibi tamamen belirli güzergahları takibederlerdi. Babil'e giden Hitit elçilerinin ise, Kargamış'dan itibaren Fırat kıyısını takip ederek güneye indikleri düşünülmektedir. Mısır yolculuğu için de en uygun rotanın Kilikya bölgesinden geçerek, Halep-Lübnan-Filistin üzerinden kıyı boyunca güneye inmek olduğu söylenebilir. İki tekerlekli hafif bir arabayla bu yolculuğun kırkbeş ila otuz gün sürebileceği hesaplanmıştır. Eğer, elçi beraberinde hediye de götürüyorsa, güvenliği açısından kervanlara katılması gerekeceğinden bu süre doğal olarak uzardı.

Prof. Dr. Belkıs Dinçol /Prof. Dr. Ali Dinçol

Kaynakça

ALP, S.

1991, Hethitische Briefe aus Maşat-Höyük, Ankara

1997,  Hititlerin Mektuplaşmaları (Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları: 9), İstanbul

DİNÇOL, A.

1981, "Hititler", Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Cilt I: 18-120, İstanbul

EDZARD, D. O.

1976-1980   "Itinerare" und "Karawane" Reallexikon der Assyriologie, V: 216-220, § 1-3; 414-422

HAGENBUCHNER, A.

1989 , Die Korrespondenz der Hethiter, Teil 1-2 (Texte der Hethiter, Heft 15), Heidelberg

LARSEN, M. T.

1976, The Old Assyrian City-State and its Colonies (Mesopotamia 4)Kopenhag

OLLER, G. H.

1995, "Messengers and Ambassadors in Ancient Western Asia", Civilisations of the Near East (Vol. III) : 1465-1473, Michigan

SALVINI, M.

1996, The Habiru Prism of King Tunip Tessup of Tikunani, Documenta Asiana Vol. III, Roma

SÜEL, A.

1997, "Ortaköy-Sapinuwa arşivleri",1996 Yılı Anadolu Medeniyetleri Müzesi Koferansları: 93-99, Ankara

SZABO, G.

1976-1980 "Itinerare", Reallexikon der Assyriologie V: 220,§ 4

VEENHOF, K. R.

1972, Aspects of Old Assyrian Trade and its Terminologie, Leiden

Etiketler:  

Bilimler
Arkeoloji
Eski Anadoluda Haberleşme

Sadece kayıtlı kullanıcılar yorum yazabilirler.
Lütfen hesabınıza giriş yapınız veya kayıt olunuz.

---