Baslangiçta Dünya

Ara 02 2007

Baslangiçta Dünya

(0 Oy)

Tim Appenzeller

Pazar, 02 Aralık 2007

Okunma: 898 kez

Dünya baslangiçta, üzerinde dumanlar tüten, akkor halde kayalarla kapli, cehennem gibi bir yerdi. O dönemden beri yüzeyi sogudu, kitalar hareket etti, daglar yükseldi ve asindi; yasam belirdi. Gezegenin geçmiste nasil bir yer oldugunu gösteren izlerin tümü silindi. Ancak uzmanlar, en yasli kayaçlardan, en derindeki magmadan, hatta Ay'in kraterlerle kapli yüzeyinden gelen ipuçlarina bakarak gezegenin ilk dönemlerine iliskin teoriler üretti. ( www.genbilim.com )

Baslangiçta Dünya

Gezegenin dogum sancilari yaklasik 4,6 milyar yil önce, genç Günes'in çevresinde dönen kaya ve buz parçaciklarinin çarpisip birlestikleri ve çig gibi büyüyerek, gezegenleri sekillendiren -ve giderek büyüyen- yapitaslarini olusturduklari dönemde basladi. Yapitaslari, zincirleme gelisen bu siddetli çarpisma ve birlesmelerle birbirine yapisarak yeni dogmus Dünya da dahil olmak üzere gezegenleri olusturdu. Bu kargasa sirasinda, Mars büyüklügünde bir kütle trilyonlarca atom bombasi patladiginda açiga çikacak bir enerjiyle gezegenimize çarparak tamamen ergimesine yol açti. Çarpan kütlenin büyük bir bölümü, çarpismanin etkisiyle olusan derin magma okyanusu tarafindan yutuldu. Ama çarpisma, ayni zamanda yörüngeye küçük bir gezegeni oturtmaya yetecek kadar kizgin kor halde kayaç püskürttü. Bu kayaç yigini hizla bir küreye dönüstü. Ve Ay o dönemden beri Dünya tarihine taniklik ediyor.

Ay'in sancili dogumunun ardindan Dünya yüzeyi sogudu. Ancak yine de gezegenimizde, izleyen 700 milyon yil boyunca yasam ortaya çikmadi; uzmanlar bu döneme, Yunan mitolojisinin yeralti tanrisi Hades'ten esinle Hadean adini veriyor. Kati kayaç kütleleri, magma üzerinde koyu renkli buz kütleleri gibi yüzüyordu. Sogumakta olan kayaçlardan gazlar -karbondioksit, azot, su buhari ve digerleri- fiskiriyordu ve bu gazlarin olusturdugu oksijensiz, kalin atmosfer, gezegenin çevresini kusatiyordu.

Sicaklik düstükçe, buhar yogunlasarak ilk musonlarla okyanus havzalarini dolduran
yagmurlara dönüstü. Bu ilk okyanuslarin ömrü kisa sürmüs olabilir. Uzayda gezegenlerin dogumundan arta kalan ve çaplari onlarca kilometreden yüzlerce kilometreye kadar degisen kayaç parçalari Dünya'yi Hadean boyunca bombardimana tuttu. En siddetli çarpismalar okyanuslari buharlastirarak soguma ve yogunlasma sürecinin yeniden baslamasina yol açmis olabilir.

3,8 milyar yil öncesine gelindiginde çarpismalar sona erdi. Artik su, gezegenin yüzeyinde sivi halde uzun süre kalabilirdi. O dönemlerde, belki de okyanuslarda, yasam içermeyen kimyasal tepkimeler, kendilerini esleyebilecek ve daha karmasik yapilara evrimlesecek kadar karmasik moleküller üreterek esik atladi. 3,5 milyar yil öncesi gibi erken bir tarihte, yasam, okyanuslarin günes isigini gören bölümlerinde ortaya çikan birhücreli, mavi-yesil siyanobakterilere dogru evrimlesti. Bu mikroskobik organizmalarin trilyonlarcasi zamanla gezegeni degistirdi. Besin üretebilmek için günes enerjisini alip, atik olarak oksijen açiga çikardilar. Yavas yavas atmosferi solunabilir hale getirdiler ve yasamin çesitlenmesi için yolu açtilar.

O günler çok gerilerde kaldi ama gezegenimizi bir cehennemden, yasanabilir bir dünyaya getiren süreçlere hâlâ tanik olunabiliyor. Yanardag püskürmelerinde hâlâ gezegenin olustugu dönemden arta kalan isi açiga çikiyor. Bugün, milyarlarca yildir oldugu gibi siyanobakteriler gezegenimizin en sert kosullarinda hüküm sürmeye devam ediyor. Ve sogumakta olan lavin üzerinde yasam bulan her bitkiyle, yasamin cansiz kayaçlara karsi kazandigi zafer bir kez daha belgeleniyor.

Tim Appenzeller