Okunma: 1460 kez

Üniversitelerimiz bilim tarihimizdeki yerini objektif anlamda Cumhuriyet döneminde almıştır. Ülkemizde özellikle “Uluslararası Bilimsel Atıf Endeksleri”nde taranan “ulusal dergi” sayımızın oldukça düşük olmasına ve bundan dolayı yurt dışına “bilgi transferi” yapmamıza rağmen incelenen 2000-2004 yılları arasında “makale” bazında üniversitelerimizin “Uluslararası Bilimsel Atıf Endeksleri”nde gösterdiği büyük başarı bunun somut bir göstergesidir.

GİRİŞ

Bilim tarihi, kısaca bilimin doğuş ve gelişme hikâyesidir. Bilim tarihi ile bilimin çeşitli dallarında varılan sonuçlarına dayalı olarak bilimdeki kavram, teori ve anlayışların doğuşu ve gelişimi ortaya konmaya çalışılır (Yıldırım, 1983; Ronan, 2003). Bilim tarihi insanlığın nereden nereye geldiği konusunda heyecan verici bir serüvenin öyküsüdür. Bu öyküde bilimde zorluklarla elde edilen başarılar, bilimle uğraşanların yaşadıkları zorluklar, buluşlara kaynaklık eden ilginç esin kaynakları, buluşlara esin kaynağı olan bilimsel başarılar, yaratıcı hayal gücü örnekleri, buluşları ortaya koyma yolunda çekilen büyük sıkıntılar, dogmalara karşı verilen savaştaki büyük cesaret örnekleri, büyük başarılar ve beraberinde yaşanan sevinçler, buluşların ortaya çıkardığı yenilikler, bilimsel buluşların yarattığı çığırlar önemli kilometre taşlarıdır.

Bilim tarihimiz toplumumuzun yaşadığı dönüşüm konusunda önemli ipuçları içermektedir. Bilim tarihimizin gelişimi, bilim açısından nereden nereye geldiğimizi ve ulaşmamız gereken hedefleri göstermesi açısından çok büyük önem taşımaktadır. Bilim tarihimiz diğer ulusların bilim tarihleri kadar heyecan verici ve ilginç dönüm noktalarıyla doludur.

Bilim tarihimiz içerisinde üniversitelerimizin ayrı bir yeri ve önemi vardır. Üniversitelerimizin bilim tarihimiz içerisindeki yerini açıklama, bilim tarihimizin gelişimi açısından önemli bir konudur. 11. yüzyılda Selçuklu Türklerinin Bağdat’ta kurmuş oldukları Nizamiye Medresesiyle başlayan üniversiteleşme süreciyle başlayan bilim tarihimize katkı günümüze kadar çeşitli bilim dallarında devam etmiştir. Üniversitelerimizin bilim tarihimizdeki yeri her dönemde farklıdır.

SELÇUKLULAR DÖNEMİNDE ÜNİVERSİTELERİMİZİN BİLİM TARİHİMİZDEKİ YERİ

Selçuklular dönemine baktığımızda yükseköğretim kurumu olarak, bir Türk-İslam kurumu olarak “medreseleri” görmekteyiz. Bu medreseler içerisinde “Nizamiye Medreseleri” ayrı bir öneme sahiptir.

Nizamülmülk Medreseleri:

Büyük Selçuklu İmparatorluğu Veziri Nizamülmülk’ün 1068 de Bağdat’ta açmış olduğu “Nizamiye Medresesi” Türk yükseköğretim tarihinde yükseköğretim kurumu olarak önemli bir kurumdur. Gazali, Nişabur Medresesi’de öğrenim gördükten sonra Bağdat’ta açılan “Nizamiye Medresesi” nde 1091-1095 yılları arasında “rektörlük” ve “müderrislik” yapmıştır. Nizamülmülk daha sonra Belh, Herat, İsfahan, Basra, Merv, Musul, Amul, Harcird, Rey, Buçenc medreselerini yaptırmıştır. Nizamülmülk medreselerinin başlıca amaçları (1) din adamı yetiştirmek, (2) yoksul ve yetenekli öğrencileri okutup topluma kazandırmak, (3) imparatorluğun yönetimi için memur yetiştirmek ve (4) devlet adamlarını eğitmektir. Nizamiye medreselerinin bir başka amacı da Nizamülmülk’ünde belirttği gibi bilginleri bir görev ve maaşla medreselere bağlayıp denetim altında tutmak ve böylece devlete karşı gizli hareketlere katılmaları ihtimalini ortadan kaldırmaktır. Nizamiye medreseleri esas olarak din, hukuk, dil ve müspet bilim öğretimi yapmışlardır (Akyüz, 1994; Ergün, http://www.egitim.aku.edu.tr/tet02.htm 06.01.2005).

Nizamiye medreseleri, "eğitimde şans ve fırsat eşitliği" gerçekleştirmeye çalışmıştır. O zamanlar yükseköğretim maddî problemi olmayan, kolayca kitap satın alabilen ve çeşitli yerlerde araştırma yapabilenlerin hakkı idi. Devlet, medreseleri "yatılı ve burslu" bir eğitim kuruluşu haline getirmekle öğretimde imkân ve fırsat eşitliğini sağlama çalışmalarına girişmiş oluyordu. Ayrıca “öğrenci statüsü”nde bazı yenilikler getirmiştir. Bu yenilikler, medrese öğrencilerinin büyük bir kısmının yatılı olması ve medrese vakfından burs alabilmeleridir (Akyüz, 1994; Ergün, http://www.egitim.aku.edu.tr/tet02.htm).

OSMANLILAR DÖNEMİNDE ÜNİVERSİTELERİMİZİN BİLİM TARİHİMİZDEKİ YERİ

Osmanlılar medreseyi, Selçuklu ve Anadolu beyliklerini örnek alarak kurdular. Osmanlılar Selçuklu Türklerinden devraldıkları medreseleri Anadolu’da program, yapı ve işleyiş yönünden geliştirdiler ve Selçukluların kayseri, Sivas ve Konya gibi illerde kurdukları medreselerin yanında imparatorluğa kattıkları yörelerde yeni medreseler açtılar. Osmanlı yükseköğretiminin kökleri Sultan II. Mehmet’in 1453’de İstanbul’u fethinden sonra İstanbul’da kurduğu “ Fatih Medresesi” ne uzanır (Gürüz, 2001).

Fatih ve Süleymaniye Medreseleri:

Fatih Sultan Mehmet fethin hemen ardından İstanbul’daki 8 kiliseyi medreseye çevirmiştir. Fatih’in kurduğu Sahn-i Seman (veya Medaris-i Semaniye denen) 8 yüksek düzeydeki medresenin her birinin 19 odası vardı. 8 müderrisin birer odası ve 50 akçe gündeliği vardı. Fatih medreselerinde okutulan dersler hakkında net bir bilgi yoktur. Fatihin medreselerinde hukuk, ilahiyat ve edebiyat öğretimi yapılıyordu. Fatih, medreselerinden mezun olan öğrencileri izlerdi. Medreselerin yönetim, müfredat ve akademik yapısını yeniden düzenleyen, akademik personelin seçim ve atanması ile maaşların belirlenmesine ilişkin işlemleri usul ve esaslara bağlayan ve Fatih Kanunnamesi olarak bilinene ilk yasa ve kurallar bütününü yürürlüğe koyan Fatih Sultan Mehmet’tir. Bu ferman Türk tarihinde ilk “yükseköğretim mevzuatı” nı oluştur (Akyüz, 1994; Gürüz, 2001).

Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanli medrese sisteminde gelişmeler oldu. Fatih Sultan Mehmet'in Sahn-i Semân medreselerinde Dâru's-sifa olmakla beraber henüz tıp ve matematik fakülteleri yoktu. Kanuni Sultan Süleyman tarafından ordunun doktor, operatör ve mühendis ihtiyacını karşılamak üzere Süleymaniye Caminin yanı başında bir Tıp Medresesi ve Darüşşifa, matematik ilimlerinin öğretimi için dört medrese ve bir Darülhadis yaptırdı. Ayrıca Kanuni Sultan Süleyman “Fatih Kanunnamesi”nde bazı ek ve değişiklikler yapmıştır. Süleymaniye medreselerinde tıp ve fen ilimleri öğretiliyordu (Koçer, 1987; Gürüz, 2001).

16 yy. dan itibaren medrese teşkilatında bir gerileme görmekteyiz. Medreselerin çöküşünü durdurmak için 1867 ‘de bir kurul oluşturuldu. Müderrislerden oluşan bu kurul, medreselerin Fatih Sultan Mehmet dönemindeki niteliğine dönüştürülmesi için önerilerde bulundu. Ama bu önerilerin uygulandığına dair bir belirti görülmedi (Koçer, 1987; Başaran, 1993).

18. ve 19. Yüzyıllardaki Gelişmeler:

Geleneksel medrese eğitiminden “ilk kopuş” Osmanlı donanmasının Ege kıyısında Çeşme’de Rus donanmasınca yok edilmesinin ardından Sultan III. Mustafa’nın 1773’te İstanbul’da “Mühendishane-i Berri-i Hümayun”un kurulmasıyla gerçekleşti (1944 yılında bir yasayla İstanbul Teknik Üniversitesine dönüştürülmüştür). Bu yükseköğretim kurumlarında çok önemli bir değişimin başlangıcıdır. Bu değişim, yükseköğretimde varolan kurum olan medreselerin yerine, Batıdan yükseköğretim kurumlarının “olduğu gibi” alınmasıdır. Ayrıca III. Selim’in 1795’deki fermanı, öğretim elemanlarının atanmaları için tam zamanlı çalışma, akademik ilerlemelerde yayın ve sınav gereklerini de içine alan usul ve esasları ayrıntılı olarak belirtiyordu. Bu yüzden III. Selim’in Kanunnamesi, Fatih Sultan Mehmet ve Kanuni Sultan Süleyman’ın kanunnamelerinden sonra, Türkiye yükseköğretim mevzuatındaki ikinci önemli olaydır (Gürüz, 2001).

İhtiyaçları artık karşılamayan medreselerin yerine seçenek olarak Batıdan olduğu gibi alınan yükseköğretim kurumlarının açılmasına 19. yüzyılda ve 20 yüzyıl başlarında devam edilmiştir. Batılı anlamda bir üniversite olarak bir “Darülfünun” kurulması 1846 ‘da kararlaştırılmış, fakat 1863’de açılabilmiştir. 1865 te çıkan yangınla Darülfünun ortadan kalktı. Darülfünun 1870 yılında tekrar kurulmuştur. Üniversitenin 3 şubesi (fakültesi ) vardı Bunlar: (1) Hikmet ve Edebiyat (Fen ve Edebiyat) (2) İlm-i Hukuk (Hukuk Bilimi) (3) Ulum-i Tabiye ve Riyaziye (Doğal Bilimler ve Matematik) Fakültelere kendi dekanlarını seçme hakkı verildi. Üniversitenin nazırı (rektörü) padişahça atandı. Osmanlı Üniversitesi 1871 de kapatılmıştır. 1874 ‘te Galatasaray Lisesinin içinde yeniden açıldı ama bu 1882 yılına kadar sürdü. 1900 yılında II. Abdülhamit kendi adına bir üniversite açtı (Darülfünu-i Şahane) Bu üniversitenin bölümleri şunlardı: (1) Ulum-i Aliye-i Diniye (Yüksek Din Bilimleri) (2) Riyaziye ve Edebiyat (Matematik ve Edebiyat)-II. Abdülhamit tarafından yayınlanan yönetmeliğe göre üniversitenin öğretimi önceden saptanan kitaplara dayanacak ve bu durum denetlenecekti. 1912’ de 20 Alman profesör Darülfunun’a katıldı ve 1915’te modern akademik araştırmaların başlangıcını oluşturan “araştırma enstitüleri” kuruldu (Başaran, 1993; Akyüz, 1994; Gürüz 2001). Sonuç olarak, Osmanlı 18. ve 19. yy. dönemi, öteki birçok konularda olduğu gibi, yükseköğretim kurumlarında da “ikili bir yapıyı” Cumhuriyet'e kadar sürdürmüştür.

CUMHURİYET DÖNEMİNDE ÜNİVERSİTELERİMİZİN BİLİM TARİHİMİZDEKİ YERİ

Cumhuriyet döneminde diğer alanlarda olduğu gibi yükseköğretim kurumları üniversitelerimizde de “modernleşme” gerçekleştirilmiştir. Cumhuriyetin ilanından hemen sonra medreseler ve diğer din okulları 1924’de çıkarılan 430 sayılı “Tevhid-i Tedrisat Kanunu” ile kapatıldı.

İstanbul Üniversitesi Reformu ve Edebiyat Fakültesi:

1933'teki İstanbul Darülfünunu düzeltimi de (o zaman ülkedeki tek üniversite olduğu için sadece "Üniversite Reformu" denmiştir), bilim ve kültür alanına etkisi sürekli olacak katkılardan biridir. Atatürk, her konuda olduğu gibi, bu düzeltimi de kökten ele almış ve Almanya'dan getirilen çok sayıdaki öğretim üyesinin de yardımıyla başarıya ulaşan bu reform ile imparatorluktan miras İstanbul Darülfünunu gerçekten yapı ve anlayış değiştirerek çağdaş bir üniversite olma yoluna girmiştir. TBMM 1933’de Darülfünun’un yerini almak üzere 18 Kasım 1933’de açılan İstanbul Üniversitesi’ni 2263 sayılı yasayla onayladı. Bu yasaya göre: (1) Rektör, Milli Eğitim bakanı’nın önerisi üzerine üçlü kararnameyle, (2) Dekanlar, rektörün önerisi ve Milli Eğitim bakanı’nın kararıyla, (3) Profesörler ise Fakülte Kurulu’nun tespit ettiği 3 aday arasından Milli Eğitim bakanı’nın kararıyla atanmaktaydı (Gökberk, 1997; Gürüz, 2001). Gürüz ve diğerlerine (1994) göre bu Türkiye’de modern üniversite tarihinin başlangıcıdır.

İstanbul Edebiyat Fakültesi de 1933 üniversite reformunda yeni bir düzen, çağdaş bir öğretim ve araştırma anlayışı kazandı. Darülfünun'dan getirdiği tek bir filoloji (Türk Dili ve Edebiyatı) yanında, Önasya filolojileri, klasik filoloji, modern filolojiler (Roman, İngiliz, Alman ) kuruldu. Tarih ve Felsefe bölümleri yeni kürsülerle genişledi, zenginleşti.

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi:

1936 yılında Ankara'da, yine Atatürk'ün önayak olmasıyla kurulan Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi de Atatürk'ün dil ve tarih konularındaki ilgileri bağlamına yerleştirilebilir. Fakültenin, başka bir yerde rastlanmayan adı da zaten bunu gösterir; bölümleri ve kürsüleri de bu ilgiyi yansıtacaklardır. Bu fakültede, yeni filolojiler (dil+yazın ) yanında, Çin, Hint tarih ve filolojilerinden başlayarak eski Anadolu'yu (Hitit), komşusu eski ülkeleri (Sümer, Asur), Akdeniz çevresini (Yunan, Roma) konu edinen tarih ve filoloji kürsüleri kuruldu. Bu tür kürsüler Türk üniversite ve bilim dünyasında ilk kez açılmaktaydı (Gökberk, 1997).

Üniversiteleri Yurt Çapına Yayma Çabaları ve Bölge Üniversitelerinin Kurulması:

Hem Türkiye’nin nitelikli insan gücü ihtiyacını karşılamak hem de bulundukları bölgeleri kalkındırması amacıyla “bölgesel üniversiteler” kurulması düşüncesi 1950’li yıllarda ağırlık kazanmıştır. Bu düşüncenin esin kaynağı Dünya’da üniversitelerin içinde bulundukları çevreye hizmet götürme düşüncesiyle, 19. yüzyılın ikinci yarısında kurulan, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki “Land-Grant” tipi üniversitelerdir. Bu üniversiteler, bölgelerinin tarımsal ve ekonomik yapısı, sosyal refahı ve sağlık gibi temel sorunlarını ele alarak çözümlemişler; böylece yöre kalkınmasına, dolayısıyla ülke kalkınmasına önemli katkılarda bulunmuşlardır. Bölgenin geliştirilmesine yönelik araştırmalar yapan bu üniversiteler yetişkin araştırıcı grupları kurmuşlar, uzun dönemli planlamalar gerçekleştirmişler, yeterli maddi ve manevi desteği sağlamak için çevredeki ilgili kuruluşlarla işbirliği yapmışlardır. (Gürüz ve diğerleri 1994, Gürüz 2001, Korkut 2001).

Amerika Birleşik Devletleri’ndeki “Land-Grant” tipi bölgesel üniversitelerden etkilenerek Türkiye’de kurulan “bölge üniversiteleri” şunlardır: