“Avrupa’nın Hasta Adamı” AB kapısında

Avrupa Birliği-Türkiye müzakereleri bir tür hile-i şer’iyye ile (saatler durdurularak ve en batıdaki Londra saati esas alınarak) 3 Ekim 2005 tarihinde başlatılmış oldu. Hayırlı olsun. Lakin şunu bilelim ki, kopartılan yaygaraya rağmen bu bizim Avrupa’ya ne ilk gidişimiz, ne de ilk Avrupalı oluşumuz. Orhan Gazi’nin kardeşi Süleyman Paşa’nın 1354’te Çanakkale Boğazı’nda Çimpe Kalesi’ni ele geçirdiğinden beri fiilen Avrupa’da değil miydik zaten?


5 Ekim tarihli gazeteler ise Süleyman Demirel’in bir üniversitenin açılış töreninde yaptığı konuşmayı yazıyordu. Demirel konuşmasında, “Bugün Balkanlar da, Baltıklar da, Doğu ve Orta Avrupa da AB’ye üye olma istikametini tutmuşlar ve başarılı olmuşlardır. Onlara şöyle bakılıyor: Bunlar Avrupa’nın yeğenleridir. Balkanlar’a gelindiğinde, Balkanlar kuzendir. Türkiye’ye geldiğiniz zaman Türkiye yetimdir, yetim... Fakat dün akşam bu yetim Avrupa sofrasına oturdu” demiş ve ardından şunları eklemiş: “Dün ‘Hasta Adam’ dedikleri Türkiye, aradan şu kadar sene geçtikten sonra, 2005 yılında o sofraya eşit şartlarda oturmuştur.”

Hasta adam yakıştırması ne kadar doğru?

Ecdadının “hasta”, hatta “ölü” olduğunu kabul eden, Türkiye’nin içerisine yuvarlandığı yetimlik psikolojisini canhıraşane bir netlikte dile getiren ve bunu adeta iftihar edilecek bir marifetmiş gibi bangır bangır bağıran bir milletin çocukları nasıl sağlıklı bir ruh yapısına sahip olabilirler? Anlamıyorum. Nitekim olamıyoruz da. İşte AB’ye giriş sürecinde sık sık sergilenen, eziklik duygusu ile kabadayılık forsu arasındaki tekinsiz gidiş-gelişlerimizin temelinde bu hastalıklı ruh hali yatıyor. Bir başka deyişle, hasta olanlar, dedelerimiz değildi. Beyinlerimiz ve ruhlarımız hastalandı. Görmek istemesek de, asıl problem burada. “Hasta Adam” metaforu, sallantılı ruh halimizi ele veren son derece manidar bir ipucu uzatıyor elimize.

Dilimize doladığımız “Avrupa’nın Hasta Adamı” (Sick Man of Europe) sözü, Osmanlı-İslam düşmanlığıyla maruf Rus Çarı I. Nikola’nın ağzından çıkmıştır. Tarih, 9 Ocak 1853 akşamı. Yer, St. Petersburg, Düşes Elena Pavlovna Sarayı. Gayrı resmi bir kabul esnasında İngiliz Elçisi Sir Hamilton Seymour’u bir kenara çeken I. Nikola, “Türkiye hasta bir adamdır. Osmanlı İmparatorluğu’nun çökmesi ihtimali karşısında İngiltere ve Rusya’nın vakit varken anlaşmaları gerekir” şeklindeki görüşünü dile getirmiş; açıkça İngiltere’ye, Osmanlı’nın paylaşılacağı sofrada ittifak teklif etmişti. Hatta daha da ileri giderek, gerekirse “geçici olarak bir hâmi sıfatıyla” İstanbul’u işgal edebileceğini bile söylemişti o akşam. Böylece 152 yıl önce Rus Çarlığının başkenti St. Petersburg’un ihtişamlı salonlarından birinde dillendirilen bir ‘arzu ve plan’, zamanla plan’ın doğrudan hedefi olan bizlerin de rahatsızlık duymadan kendimize yakıştıracağımız bir ‘olgu’ kılığına bürünmeyi başarmıştır.

Osmanlı Devleti’nin son yılları için dilimize doladığımız “Avrupa’nın Hasta Adamı” deyiminin tarihî arka planı böyle. Ne var ki, asıl ilginç olan husus, Avrupalıların bu sözün sahiplerine, yani Ruslara da, 18. yüzyıla kadar “Asyalı” bir kavim gözüyle bakmış ve yönetim biçimlerine “Doğu despotizmi” damgasını vurmuş olmalarıdır. Daha da eğlenceli olan nokta, Deli Petro öncesinde Rusların Osmanlı Devleti’ni ‘Batılı’ kabul etmiş olmalarıdır (Bkz. Martin Malia, “Russia under Western Eyes”, Harvard University Press, 2000, s. 39). Ama gün gelmiş, Avrupa’nın sınırları Rusları da kapsayacak kadar genişlemiş, Ruslar “European Concert”e dahil edilmekle kalmayıp bizzat “Avrupalı” muamelesi de görmüşler. Demek ki, sabit bir Avrupa ‘çekirdeği’nden söz edemiyoruz. Avrupa, tarih boyunca şartlara göre sınırları genişleyip daralan bir kıta olmuş.

Üzücü olan husus şu: Demirel’in sözlerinde en zamksız ifadesini bulan “Avrupa’nın hasta adamı” önyargısını biz de bir deri gibi kafatasımıza geçirmekte herhangi bir beis görmemişiz. Aslına bakılırsa, bu sözlerin söylendiği tarihlerde Avrupa’nın ve Rusya’nın içi hastaydı ve bu marazlarını bütün dünyaya bulaştırmakla meşgullerdi. Bunu ben söylemiyorum. Çağımızın ünlü romancısı Henry Miller söylüyor. Şöyle diyordu Henry Miller: “1847’den 1881’deki ölümüne dek Amiel “Journal Intime”ini yazdı, -yanlış bir şekilde Türkiye olduğu sanılan, ‘Hasta Adam’ Avrupa’nın seyir defteri.” 1924’te basılan “Çorak Ülke”sinde şair ve eleştirmen T. S. Eliot Avrupa medeniyetinin içten kuruyuşuna hastalık teşhisi koymuyor muydu? Ünlü romancı Knut Hamsun, İstanbul’da bir kahvede karşılaştığı asil davranış sonucunda “Biz barbarlar bu millete medeniyet öğretmeye kalkmakla hata ediyoruz” dememiş miydi?

Bizdeyse bir Allah’ın kulu kalkıp da Avrupa’ya, ‘Ne münasebet, hasta sizdiniz’ diyemiyor. Kem küm edebiyatı ve ‘Eskiden hastaydık, şimdi iyileştik, AB’ye güllerle karşılandık’ muhabbetinden geçilmiyor ortalık. Peki, aynı sözde “Hasta Adam” değil miydi 1847’de aç biilaç kalan İrlanda halkına, İngiltere’nin muhalefetine rağmen, İstanbul’dan üç gemi dolusu gıda maddesi yollayan ve insanlığın henüz ölmediğini gösteren? Aynı sözde “Hasta Adam”, müşfik kollarını 1848 yılında Habsburg monarşisine karşı ayaklanan Macar devrimcilerine, Rus emperyalizmine karşı bağımsızlık bayrağı açan Polonyalı vatanseverlere uzatmamış mıydı? Dahası, Avusturya ve Rusya’nın, terörist muamelesi yaptığı Macar ve Polonyalı mülteciler kendilerine teslim edilmezse savaş açacakları tehdidine pabuç bırakmayarak, “Savaşsa savaş” diye mertçe direten ve derhal sınırlara yığınak yapılması emrini veren, tarihin gördüğü son şövalye devlet, aynı sözde “Hasta Adam” değil miydi? Nitekim bu olayın basında duyulması üzerine Osmanlı elçilerinin arabaları Londra ve Paris caddelerinden geçerken halkın yol kenarına dizilip alkış tutmaları da mı yeterli değildi bizim Hasta Adam olmadığımızı ve asıl hastanın, şifa arayan tarafın Avrupa olduğunu göstermek için?

Ne ilginçtir ki, Osmanlı’yı “Hasta Adam” ilan eden Çar I. Nikola’nın ölümü ‘hastası’nın elinden olacak, böylece sağlıklı olduğunu zanneden doktorun vücudunun, hastasının bünyesinden daha çürük çıktığı görülecektir. Şöyle ki: Osmanlı Devleti’nin öleceği kehanetinden kısa bir süre sonra patlak veren Kırım Savaşı, Mustafa Reşid Paşa’nın diplomatik becerisiyle İngiliz ve Fransız kuvvetlerinin bizimle aynı safta yer aldıkları bir anti-Rus savaşına dönüştürülmüştü. “Hasta Adam” teşhisinin üzerinden iki yıl geçmiştir. Ömer Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunun Kırım’a çıkarma yaptığı ve karşısına çıkan Rus kuvvetlerini peş peşe yenilgiye uğrattığı haberleri dalga dalga St. Petersburg’daki sarayın salonlarında çınlayınca, Çar I. Nikola “kahrından” ölmüştü (2 Mart 1855). Kırım Savaşı, Rusya için sonun başlangıcı olacaktı. Ama bu savaş aynı zamanda Avrupa’nın hasta çehresinin, savaşın alevleri ışığında daha net görülmesini de sağlayacaktı.

İngiliz hastanelerinin hastalığı

İngiliz askerleri Üsküdar’a yerleştirilmiş, buradaki kışlanın bir bölümü, sonradan Florence Nightingale efsanesinin doğacağı bir hastane haline getiriliyordu. Ancak hastanede ölenlerin büyük bölümü, savaştan değil, hastalıktan kırılıyordu. Hastanenin manzarası ise süpergüç İngiltere’nin 1850’lerin ortasındaki içler acısı halini yansıtmaktadır. Yeterince karyola yoktur. Yaralıların çarşafları çadır bezindendir ve öylesine kalın ve rahatsız edicidir ki, hastalar yalvar yakar hiç değilse kendilerine birer battaniye verilmesini rica etmektedirler. Koğuşlarda konforun zerresi dahi göze çarpmamakta, bira şişeleri şamdan niyetine kullanılmaktadır. Leğen, havlu, sabun, saplı süpürge, temizlik bezi, tepsi, sahan hak getire! Tabii çatal bıçak da yoktur. Yakıt ciddi bir problemdir, çamaşır yıkama işi de öyle. Mutfak perişanlıktan geçilmiyordur. Tıbbî malzemeye gelince: Sedye yoktur ortalıkta. Kırık kemikleri sarmaya yarayan süyek de, bandaj da namevcutlar arasındaydı. Bütün bu yokluklar listesini sayıp döken İngiliz yazarı Lytton Strachey “Eminent Victorians” adlı klasik kitabında, “Her şey eksikti” der, “tabii en sıradan ilaçlar da.”

Strachey’e göre, 19. yüzyılın ortasında İngiltere’yi Tanrı kayırmıştı. Yoksa yönetim, en kötü ve en beceriksiz yıllarını yaşıyor, çarpışmayı unutmuş İngiliz savaş makinesi hızla demode olmaya doğru gidiyordu. Küçük memurların beceriksizlikleri yüzünden arapsaçına dönmüş olan sistem vahim hatalara yol açıyor, Bakanların kaçınılmaz cehaletlerinden rutin işlerin ölümcül kusursuzluğuna kadar İngiliz idaresi tam bir kafa karışıklığı içinde yüzüyordu. Orduda reform yapılamıyor, aristokratların bir ağ gibi sardığı kabineden ıslahat izni çıkmıyordu. (Oysa aynı İngilizler bize Islahat Fermanı’nı yayınlatacaklardı!)

Peki Avrupa Düvel-i Muazzama’sının askerî güçleri hangi vaziyetteydi? Norman Davies 1300 sayfalık Avrupa tarihinde 1878 yılının Düvel-i Muazzama ordularını şöyle resmediyor: “Beş Avrupalı Güçten üçü ciddi askeri kusurlarla maluldü. İngiltere kudretli bir donanmaya malikti ama derli toplu silah altında bir ordusu yoktu. Fransa’da doğum oranları felaket bir biçimde düşüyor, bu da silah altına alacak asker bulmakta sıkıntı doğuruyordu. Avusturya-Macaristan ordusunun eli ise teknik ve psikolojik olarak Almanya’ya mahkûmdu.” 1915’te “Hasta” bedenimiz Çanakkale’de tarihin akışını değiştiren bir direnişle, Rusya’ya yardım götürmekte olan İngiliz ve Fransız gemilerini geçirmiyor, dolayısıyla Çarlığın Bolşevikler tarafından 1917’de içeriden çökertilmesi için gereken şartları hazırlamış oluyordu. Bir başka deyişle, Çanakkale’deki direnişimizle hem “Hasta Adam” olmadığımızı ispatlıyorduk, hem de bize “Hasta Adam” teşhisini koyan Çarlığın çöküşüne giden sancılı yolu döşüyorduk. Böylece öldü ölecek teşhisi konulan Osmanlı, bizzat teşhisi koyan ve kadavrasını parçalamaya hazırlanan doktorundan bile daha uzun yaşamayı başarmıştı!

Bu “Hasta Adam” muhabbetine şimdilik bir virgül koyalım ve Demirel’in eksik bıraktığı sözün gerçek içeriğine yeniden dikkat çekelim: “Avrupa’nın Hasta Adamı”… Anlayalım artık şunu: Osmanlı, Avrupa’nın “Hasta Adam”ıydı, Asya’nın değil!



12.10.2005 Mustafa Armağan

Wagner’e opera binası yaptıran halife

7 Nisan 1869. İleride VII. Edward olarak İngiltere tacını giyecek olan Galler Prensi, görkemli atların çektiği parıltılı at arabalarından oluşan bir kortejle ilerlemektedir.


Arabanın iki yanına sıralanmış insanların yoğun tezahüratı, bandoların çaldığı İngiliz Milli Marşı’nın seslerine karışmaktadır. Nihayet kortej, muhteşem cephesinden süsler sarkan opera binasının kapılarından birinin önünde durur, üniformalı kıyafetiyle Prens Edward arabadan iner ve eşiyle birlikte salona girer. Salon tıklım tıklım doludur. Herkes İngiliz veliahtı ve zarif eşini görmek için can atmaktadır.

Aynı saatlerde opera binasının önüne daha muhteşem arabalar da bir bir yanaşmaktadır. Bu defa fesli, redingotlu üst düzey bazı bürokratların da aynı kırmızı halı üzerinden yürüyerek salona girdiklerini gören seyirciler, geceyi aydınlatan güneşin ışıklarını fark edince daha bir heyecanlanırlar. Bu defa opera binasını teşrif eden zat, Osmanlı Halifesi Abdülaziz’dir. Birazdan Meyerbeer’in “L’Africaine” adlı eseri sahnelenecektir.

Yanlış anlaşılmasın: Diplomatik çevrelerde günlerce konuşulan bu olay, Londra’da değil, İstanbul’da, İstiklal Caddesi’nde cereyan etmişti. Bugün yerinde yeller esen Naum Tiyatrosu’ndaki temsil ise Abdülaziz’in İstanbul’u ziyareti sırasında Prens Edward ve eşinin ziyareti şerefine düzenlenmiş kutlamalardan sadece biriydi.

Vals besteleyen halife

Abdülaziz, Tanzimat sonrası Osmanlı yüksek kültüründeki çatallanmanın bariz bir misaliydi. Mevlevi tarikatına intisaplıydı; ama resim yapmaktan geri kalmazdı. Yusuf Paşa’dan aldığı dersler sonunda neyzenlikte ciddi mesafeler kat etmişti; ama bu onun iyi bir lavta ve piyano icracısı olmasına engel teşkil etmemişti. Yetenekli bir “hafif müzik” bestecisiydi.

Abdülaziz’in Doğu ve Batı kültürlerine, özellikle musıkisine duyduğu derin alaka, sarayda pek çok yerli ve yabancı sanatkârı himaye etmesini semere vermiş, inişli çıkışlı geçen saltanatı, musıki tarihimizin “altın yılları” olarak selamlanmıştır. Abdülaziz, yukarıdaki sahnenin benzerini iki yıl önce Londra’da yaşarken, İngiliz kamuoyunu günlerce meşgul etmişti. Padişah, Kraliçe’nin şeref misafiri olarak Chrystal Palace’da opera seyretmiş, 1.600 kişilik İngiliz korosunun Türkçe olarak seslendirdiği, Luigi Arditi’nin özel olarak kendisi için bestelediği “kaside”yi gururla dinlemiş, özellikle eserdeki “Ey Padişah, Londra halkı sana ‘hoş geldin’ der” sözlerinin bu dev korodan yükselerek binanın duvarlarında yankılanması karşısında ister istemez göğsü kabarmıştı. İş burada da kalmamış, İngiliz alay bandoları, Londra sokaklarını günlerce Padişah’ın bestelediği marşlarla çınlatmıştı.

Dahası, Halife’nin bestelediği valsler ve polkaların notaları Avrupa ülkelerinde yayımlanmış ve askeri bandolar tarafından resmi törenlerde seslendirilmiştir. “La Gondole Barcarole” adlı bestesi, seyahati sırasında Londra’da icra edilmiş ve İngiliz basını, İslam Halifesi’nin Batı müziğine nüfuzu karşısında duyduğu hayreti günlerce beyan edip durmuştu.

Halife’den Wagner’e yardım

Dr. Emre Aracı’nın değerli yazısında Osmanlı tarihinin bilinmeyenlerine yeni bir sayfa daha ekleniyor (Andante, Aralık 03–Ocak 04). Alman besteci Richard Wagner, 1872’de, devasa boyutlarda bestelediği operalarını sahneleyecek yeni bir tiyatro binasının inşasına girişir. Bunun için de Avrupa aristokrasisinden yardım toplamayı planlar. Başvurmadığı kapı kalmadığı halde, bir türlü istediği desteği alamaz. Ümitli olmamakla beraber Osmanlı Sarayı’na da başvurur. Nerden bilsin ki padişah, Abdülaziz’dir ve Wagner’i gayet iyi tanımaktadır. Beklemediği bir şey olur ve yardım talebine İstanbul’dan derhal olumlu cevap gelir.

Wagner’in, Abdülaziz’in yapmış olduğu bağışlara karşılık gönderdiği imzalı şükran sertifikası Bayreuth’daki arşivde muhafaza edilmektedir. Bugünkü değeriyle 70 bin Euro tutan bu bağış Avrupalı pek çok aydın ve sanatkârın dikkat nazarlarını Padişah’ın ilginç şahsiyetine yöneltmiş, ünlü besteci Franz List, bir mektubunda Sultan’ın bu davranışının Avrupalı prenslere örnek teşkil etmesi gerektiğini belirtmek ihtiyacını duymuştur.

Nihayet 13 Ağustos 1876’da tiyatro binası tamamlanmış, sıra açılışa gelmiştir. Pek çok Avrupalı hanedan üyesi ve aristokratın katıldığı açılış gecesinde sadece bir koltuk boş kalmıştır. O koltukta oturması gereken kişi, Abdülaziz ne yazık ki hayatta değildir: 2,5 ay önce tahttan indirilmiş ve ardından, kapatıldığı odada ölü bulunmuştur. Ne var ki, aylar önce aldığı bilet, koltuğunun üzerinde onu bekliyor, gelmeyişi bile Halife’yi gecenin ilgi odaklarından biri kılmaya yetiyordu.

Dr. Aracı haklı olarak soruyor: ‘Bu bilgilerden habersiz kalmışsak, dahası, bu bilgiler karşısında şaşırıyorsak acaba istikbalimizi nasıl sağlam temeller üzerine inşa edebiliriz?’ Doğru söze ne denir?

Bunları öğrendikten sonra bir “parçalanma dönemi”nde Osmanlı halifesinin “Güneş Batmayan İmparatorluk”ta gururla çalınan bestelerini düşünün, bir de bugün nereye gitse İngilizce konuşmak için can atan yöneticilerimizi. Ardından da şapkamızı önümüze koyup düşünelim: Geçmişine bizim kadar haksızlık yığınağı yapan ikinci bir ülke var mıdır yeryüzünde?



25.01.2004 Mustafa Armağan (Zaman Gazetesi)

Şimdi bende bir iki şey yazıcam. Bize öğretilen tarihin gerçekte ne kadar doğru olduğundan bir kaç örnek vereceğim. MEB’in ortaya koyduğu tarih bilgileri gerçeği ne kadar yansıtıyor. Bazı şeyler gizleniyor mu, söylenmek mi istenmiyor, saklamaktaki amaç ne biraz irdeliyelim.

Ben Türkiye Cumhuriyetinin doğuşuna neden olan tarihin gördüğü ilk genel(global mi desek acaba :P) savaşla başlamak istiyorum. Malum herkes bilir bu savaşı dört umutsuz ev kadınının (Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı ve Bulgaristan’ın) tüm dünyaya  karşı olduğu savaş. Bize bu savaşla ilgili neler anlatılır bir bakalım.

Genel olarak Osmanlı bu savaşta  Çanakkale, Kafkasya, Kanal, Hicaz, Yemen, Irak, Suriye, Filistin, Galiçya, Romanya ve Makedonya cephelerinde savaşmıştır. Son üç tanesi kendisiyle ilgili değildir. Müttefiklerine yardım amaçlıdır. Peki bize koca öğrenim hayatımız boyunca öğretilen bu cephelerle ilgili –Çanakkale ve Kafkasya- cepheleri hariç iki kelime ile bahsedilirken. Özellikle Çanakkale cephesiyle ilgili neden sayfalarca anlatım vardır. Birileri bir şeyler mi saklamak istiyor. Aslında saklamaya çalıştıkları şeyler o kadar büyük ki. Bu cephelerdeki yenilgiler sonrası elden çıkan topraklar Bağdat, Basra, Musul, Hayfa, Beyrut, Şam, Kudüs, tüm Suriye ve Ürdün, Halep say say bitmiyor. Bu nedenle ki bize bu cephelerle ilgili sadece birkaç kelime öğretirler. Yenilmiş (hatta Sarıkamış gibi bir facia yaşanmasına rağmen) olmamıza rağmen kitaplarda diğer cephelere göre daha fazla anlatım bulan, üzerinde durulan  Kafkasya cephesinin ne farkı vardır. Ruslar bu cephede bizi parçalamışlardır. O zaman neden bu cepheyi diğerlerinden farklı anlatırız. Bakınca o cephede de Erzurum ve Trabzon elden çıkmıştır. Ama Ekim 1917 İhtilali ile Rusya savaştan çekilince biz bu toprakları geri almayı başardık. Bundan ki bu cepheden de bahsedilir.

Tabi ki -bana göre en büyük tarih yalanımız- savaşın sonuyla ilgili anlatımlarımız. Almanya yenik sayıldığı için bizde yenik sayıldık hikayesi. Böyle bir komediyle gibi kandırmaya çalışıyorlar merak ediyorum. Hayır yenik sayılmak ne demek. Biz kazandıkta birileri bizi yenik mi saydı toplamda belirli bir puanın altına mı düştük. Ayrıca müttefiklerin teslim olduysa sen devam et kardeşim bildiğim kadarıyla savaşta diskalifiye olmakta yok. Bizim bu savaş kazandığımız tek cephe Çanakkale(onu da irdeleyelim Çanakkale ne kadar geçilmezmiş görmek lazım) o kadar. Hala neyi zorluyoruz ki. Biz bu savaşta yenildik birileri kaybetti diye yenik sayılmadık(ya tabire bak ne demek bu merak ediyorum). Zaten İtilaf devletlerinin teslim oluş tarihlerine bakarsanız bunun gerçekten bir yalan olduğu da ortaya çıkar;

Bulgaristan 30 Eylül 1918
Osmanlı 30 Ekim 1918
Avusturya 3 Kasım 1918
Almanya 11 Kasım 1918

Bakınca tüm müttefikleri teslim olan Almanya aslında biraz yenik sayılmış gibi :P. Ah ah bize okul hayatımız boyunca kim bilir daha ne yalanlar anlatılmıştır.   

Çanakkale’ye gelirsek; Tarihin o zamana kadar gördüğü en büyük çıkarma harekatı ve belki de en kanlı cephelerinden birisi. Biz burada destan yazdık doğru. Gelibolu’yu gidip karış karış elinde dürbünle yürüyerek gezmiş basmadık toprak bırakmamış biri olarak söylüyorum bunu. Orda gerçek bir tarih yatıyor ve herkesin bunu gidip görmesi gerekiyor bence. Yalnız benim söyleyeceklerim bunlar değil. Hepimizin bildiği Çanakkale geçilmez mantığı. Futbola bile yansımış bir terim. 9 kişiyle kale önünde set kuran takımlar için Çanakkale geçilmezi oynuyorlar denir. Peki Çanakkale’nin geçilmezliği nedir veya gerçekten geçilmemiş midir? Aslında Çanakkale geçilmiştir. Hem de iki türlü… Çanakkale Mondros Mütakeresinin emirleri(özellikle emirleri diyorum zira bu bir antlaşma maddesi değil baskıyla imzalatılmış emirlerdir) gereğince 13 Kasım 1918'de itilaf devletlerince geçilmiştir. Yani bizim kutlamalar yapıp andığımız 18 Mart 1915 tarihinden 3 yıl 7 ay 25 gün sonra… Devrin en büyük teknolojik makinelerinin becerip geçemediği Çanakkale’yi bir antlaşma emri gereğince ellerini kollarını sallayarak ve 5 çaylarını içerek rahat rahat geçtiler. Yani Çanakkale bir bakıma bir geçikme olabilir. Bu durumda biz bir gecikmeyi mi kutluyoruz? Olan orda şehit düşen binlerce vatan evladına mı oldu? Çünkü savaşın gidişatını değiştirdi denir(ve savaşın uzamasını sağladı) Çanakkale ama sonucunu değiştirmemiştir. Çanakkale 1915’de geçilse ne olurdu diye sorar tarih öğretmenleri verilen cevaplar;

İstanbul’u işgal edecekler.
Osmanlı Hükümeti'ni ve padişahını baskı altında tutacaklar ve dediklerini yaptıracaklar.
Osmanlı ordusunun terhisini isteyecekler.
Stratejik noktalara asker çıkaracaklar ve buraları ele geçirecekler.

İyide bunlar zaten üç yıl sonra gerçekleşmedi mi? O zaman… Aslında Çanakkale Rusların savaştan çekilmesine neden olmuştur ve biz bu sayede Doğu Anadolu’yu geri almayı başardık. Belki Sarıkamış’ta bir facia olmasa daha iyi sonuçlarda verebilirdi ama bakınca yukarıdakileri düşünmeden edemiyor insan…

İnanamadım, Çanakkale geçilmiş!

Geçen haftaki yazıma tepkiler, söz birliği etmişlercesine hemen hemen aynıydı: “İnanamadık yazdıklarınıza! Çanakkale Savaşı’nın bu gerçekleri yıllardır neden anlatılmamış?” Burada tarih yazarlarının bir zaafını tespit etmekte yarar var: Hamaset ve tarihî olayları hep önceden belirlenmiş bir kalıba dökerek anlatma gayretkeşliği yüzünden bu kalıba sığmayan olaylara gözlerini kapatıyorlar. Bilmemiz gerekir ki, tarihçiler bazı perdeleri açarken, başka olayların önüne kalın perdeler çekmekte mahirdirler. Çanakkale savaşları anlatılırken denizaltıların önüne çekilen perde de bunlardan birisi.
Perdeyi biraz daha aralamaya ne dersiniz?

Çanakkale’yi karadan ve denizden geçemeyen İtilaf Kuvvetleri denizaltılarına boğazı denizin altından geçmeleri emri verilmişti. Önce bir Avustralya denizaltısı Marmara’ya girmiş; ancak Sultanhisar Torpidobotumuz tarafından mürettebatı esir alındıktan sonra batırılmıştı. 25 Nisan 1915’te bu defa bir İngiliz denizaltısı Marmara’ya sızmış ve elini kolunu sallayarak dolaşmıştı. Bu denizaltının en büyük “başarısı”, İstanbul’dan Seddülbahir cephesine 6 bin kişilik bir askeri birliği götüren eski bir yolcu gemisini batırması olmuştu. Gemiden tek bir kişi bile sağ kurtulamamıştı ki, bu, Çanakkale Savaşı’ndaki en ağır can kayıplarından biridir.

Bir başka İngiliz denizaltısı E-11, Binbaşı Nashmith komutasında Bakırköy açıklarına kadar gelmiş, orada Peleng-i Derya adlı gambotumuzu batırmış, Tekirdağ açıklarında bir Türk gemisine rastlamıştır. İşe bakın ki, “Chicago Daily News” muhabiri de gemidedir. Geminin batırılacağını öğrenen yolcular alelacele filikalara doluşup denize inmişler, gemi boşaldıktan sonra torpillenmiş ve “muazzam bir alev göklere yükselmiş”tir. Çünkü gemi, ağzına kadar cephane yüklüdür! Binbaşı Nashmith, Marmara’da terör estirmeye devam etmiştir. Birkaç gemi daha batırmış, hatta Yavuz zırhlımızı bile batırabileceğinden korkularak önüne yardımcı gemiler çekilmiş, İstanbul’da kırmızı alarma geçilmiştir.

Tam bu sırada bir Alman denizaltısının, Otto Hersing’in U-21’inin Çanakkale önlerinde üslenmiş bulunan İngiliz ve Fransız gemilerini atlatarak Marmara’ya girdiği haber alınmıştır. Haber Türk tarafını derin bir sevince boğarken, düşmanları endişe bulutlarının sardığını biliyoruz. İngiliz donanması bir kazaya uğramamak için Çanakkale’den çekilmişse de Hersing’den kaçış yoktur. Kabatepe açıklarında Triumph adlı savaş gemisini torpilleyerek batıran Hersing’in marifetleri bununla kalmamış, Seddülbahir’e dönen İngiliz donanmasından Majestik zırhlısı, Hersing’in yeni kurbanı olmuştur. Alman Binbaşı’nın darbesi, sabah 06.40’ta gelmiştir. Torpil o kadar derinden atılmıştır ki, İngiliz bahriyelileri neden sonra torpillendiklerinin farkına varmışlardır. Dev zırhlı, korkunç bir infilak sonucunda sadece 15 dakika içerisinde denize gömülmüştür.

Sonuçta Çanakkale Savaşı süresince Marmara’ya 13 Müttefik denizaltısı girmiş, Çanakkale Boğazı’nı yolgeçen hanına çeviren bu denizaltılar savunmamızı toplam 27 defa delmişlerdi. Bilançomuz gerçekten ağır olmuştur: 2 savaş gemisi, 1 muhrip, 5 hücumbot, 11 nakliye gemisi, 44 buharlı ve 148 yelkenli tekneyi Çanakkale savaşlarının uzantısı olan bu Marmara deniz savaşında kaybetmiştik.

Şimdi inanabildiniz mi Çanakkale’nin geçildiğine? O zaman gelecek sene Çanakkale’yi anarken Müstecib Onbaşı ile Otto Hersing’in adlarını hafızamızın bir kenarına iliştirelim, olmaz mı?


Turkuaz nasıl Müstecib Onbaşı oldu?

Takvimler 17 Ekim 1915’i gösterirken, Fransızların “Turquoise” adlı denizaltısı Çanakkale Boğazı’nı geçtikten sonra Marmara Denizi’ndeki tedhiş görevini tamamlayıp geri dönerken bir ara deniz yüzeyine çıkmıştı. Türk sahil bataryaları denizaltının periskopu görünür görünmez ateşe başlamış ve Turkuaz, Akbaş mevkiinde karaya oturmuştu. Kendini kurtarmak isterken su yüzüne çıkmak zorunda kalmış, tam bu esnada Bursa’nın Yenişehir kazasından Müstecib Onbaşı’nın açtığı ateş, Turkuaz’ın kulesine isabet etmiş ve dalış kabiliyetini yitiren denizaltı, Türk kuvvetlerine teslim olmuştur. Turkuaz’da ele geçirilen gizli vesikalardan düşman denizaltılarının Marmara’da buluşup Türk gemilerine saldıracakları öğrenilmiş, bunun üzerine yardımımıza gelmiş olan bir Alman denizaltısı, buluşma yerine giderek bir İngiliz denizaltısını batırmıştır. Esir alınan Turkuaz, Haliç’e çekilmiş, tamir gördükten sonra Enver Paşa’nın da hazır bulunduğu bir törenle donanmamıza katılmış ve adı, “Müstecib Onbaşı”ya çevrilmiştir. Ne yazık ki Müstecib Onbaşı bize de yar olmamış, İstanbul’un işgali sırasında Fransızlar Turquoise’larını alıp geri götürmüşler. Bize ondan sadece Müstecib Onbaşı’nın açtığı ateş sonucunda yaralanan “kule saçı” hatıra kalmıştır. Bu ilginç parça, Beşiktaş’taki Deniz Müzesi’nin bahçesinde, unutulmuş bir tarihten satırlar fısıldar gelen geçene.


Denizaltıcılığımızın babası da II. Abdülhamid çıktı

Denizaltıcılığımızın babasının, şu denizciliğe önem vermediği ve donanmamızı Haliç’te çürümeye terk ettiği için önüne gelenin suçladığı II. Abdülhamid olması, bazılarının yüzünü kızartmalı ama nerde? Denizaltıların önemini 1885 gibi oldukça erken bir tarihte fark etmiş olan Abdülhamid, Kaptan Grant’ın tasarımını yaptığı, İsveçli ünlü ağır silah fabrikası direktörü Thorsten Nordenfelt’in inşa ettiği denizaltının Yunanlılarca satın alındığını öğrenir öğrenmez harekete geçmiş ve aynı şahıslara iki denizaltı sipariş etmiş. 1887-88’de donanmamıza katılan denizaltılara Abdülhamid ve Abdülmecid isimleri verilmiş. Tarihte ilk torpido atış tecrübesi yapan denizaltılar bunlardır. Abdülhamid’in 1904’te Amerikalı Bagnam (Bucknam) Paşa’yı Rauf Orbay’la birlikte dünya tersanelerini incelemeye gönderdiği ikinci bir denizaltı alım teşebbüsü olmuşsa da, bu teşebbüs akim kalmıştır. Alınabilseydi, I. Dünya Savaşı’nda en azından birkaç tane denizaltımız olur ve Marmara’ya sızan İngiliz ve Fransız denizaltılarına göz açtırmazlardı.

Mustafa Armağan...


Konuyu araştırıken rastladığım iki yazı. Aynı elden çıkmış ama söylediklerime ilginç bir bakış olarak gördüm. Olaylar, anlatım şekilleri, düşünmek araştırmak lazım. Her şey gerçekte göründüğü(ya da anlatıldığı) gibi olmayabiliyor. Biz Çanakkale'de destan yazdık burası kesin ama bazı şeyleri de tüm gerçekleriyle anlatmak gerekir. Bunun bize bir şey kaybettireceğini mi düşünüyor? Bilmiyorum ama pek çok konuda yanlış bilgilendirildiğimiz de gerçek...