teolojide yaratma ile Allah kavramı içiçe girmiştir.
  Yaratma kavramı ile süreç kavramı arasında kopmaz bağ vardır.belirsiz olanı belirlemek, tahsis edilmemişi tahsis etemek, ve böylece realitenin zenginliğine yeni bir şey eklemektir.(Hartshorne )
  yaratıcılık kavramı tanrı kavramından daha geniştir.(whitehead)

Allah  yaratma felsefesini bize nasıl tanıtıyor?

bu;sınırsız bir hürriyettir şeklide mi?
Ezeli planlanmış bir gaye mi?
yoksa bir mekanizma mı?

                            İKBAL Kim? Tanrının açılımı ne? Biliyorum madde 5/15 a fıkrası c bendi gereği soru sorma hakkım yok ancak neden böyle bir cümle kurulma gereği duyulduğu mühim bir konu? Sanki bir yönlendirme varmış gibi, sanki bir teze arka çıkış sanki... Abarttım biliyorum
                             Başladıklarında başlamış oluruz.

                   "Tanrı balçıkla uğraşan bir çömlekçi değildir."  Doğrudur. Balçıkla uğraşan Allh olamaz ancak bu O'nun "balçıktan yaratmıyacağı" anlamına gelmez. Çünkü "Her şey O'na boyun eğmiştir" ve sadece dileyip "Ol" demesi balçığın şekillenmesi için yeterlidir, balçık belirli bir süreçle yada süreç içermeden bir anda şekillenebilir. Her iki durumuda belirleyen O'nun dilemesidir. O balçığın nasıl şekillenmesini dilemişse balçık o şekilde ve o yolu takip ederek şekillenecektir. Burada kilit kelime "uğraşmak" tır. Uğraşmak fiiliyle tanımlarsanız İnsana indirgemiş olursunuz. Cümlemize tekrar bakarsak ifade doğru ancak vurgu yanlıştır. Vurgu yanlış olunca burada bahsedilen "tanrı" Allah olamaz o halde bizi bağlayıcı değildir. Bizi bağlamadığına göre konumuzla ilgili bir bakış açısıda değildir. "Allah Ne değildir" yöntemiyle Allah'ı tanımlamak, her ne kadar "Allah"ı tanımlamak gibi sonsuz bir küme de olsa fikir vermesi açısından önemlidir. Şimdi balçıkla uğraşanın Allah olmadığını, ancak balçıktan yaratanın Allah olduğunu biliyoruz....

Allah Yaratmayı dilediğinde yalnızca “Ol” “künn” dediğini bir çok ayette belirmekte..

O), göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. Bir şeyi dilediğinde ona sadece "Ol!" der, o da hemen oluverir. (2/117)

Allah nezdinde İsa'nın durumu, Adem'in durumu gibidir. Allah onu topraktan yarattı. Sonra ona "Ol!" dedi ve oluverdi. (3/59)

Biz, bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona (söyleyecek) sözümüz sadece "Ol" dememizdir. Hemen oluverir. (16/40)

Bir şey yaratmak istediği zaman Onun yaptığı "Ol" demekten ibarettir. Hemen oluverir. (36/82)

Allah'ın bir evlât edinmesi, olur şey değildir. O, bundan münezzehtir. Bir işe hükmettiği zaman, ona sadece "Ol!" der ve hemen olur. (19/35)

Her şeyi bir hak üzere hikmet ile yaratığını yine bir çok ayette bildirmekte.
Allah'ın gökleri ve yeri hak ile yarattığını görmedin mi? O dilerse sizi ortadan kaldırıp yepyeni bir halk getirir. (14/19)

Kendi kendilerine, Allah'ın, gökleri, yeri ve ikisinin arasında bulunanları ancak hak olarak ve muayyen bir süre için yarattığını hiç düşünmediler mi? .... (30/8)

21/16 - Biz gök ile yeri ve aralarındaki şeyleri, boş bir eğlence için yaratmadık.
21/17 - Eğer bir eğlence edinmek isteseydik, elbette onu katımızdan edinirdik. Yapacak olsaydık öyle yapardık. Elmalı Hamdi sadeleştirilmiş

Biz, bir 'oyun ve oyalanma konusu' olsun diye göğü, yeri ve ikisi arasında bulunanları yaratmadık. (21/16)
Eğer bir 'oyun ve oyalanma' edinmek isteseydik, bunu, kendi katımızdan edinirdik. Yapacak olsaydık, böyle yapardık. (21/17)  Ali Bulaç

Biz gökyüzünü, yeryüzünü ve ikisi arasında bulunan şeyleri batıl olarak yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır.... (37/27)

Biz gökleri, yeri ve bunlar arasında bulunanları, oyun ve eğlence olsun diye yaratmadık. (44/38)

Onları sadece gerçek bir sebeple yarattık. Fakat onların çoğu bilmiyorlar. (44/39)

Çeşitli ayetlere yaratmasının Hak olduğunu, ve bir Hikmetle bir amaç bir gaye için yarattığını bildirdikten sonra, İnsanların yararı için yarattığını bildiriyor.

Güneşi ışıklı, ayı da parlak kılan, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için ona (aya) birtakım menziller takdir eden O'dur. Allah bunları, ancak bir gerçeğe (ve hikmete) binaen yaratmıştır. O, bilen bir kavme âyetlerini açıklamaktadır. (10/5)

Yine O'nun delillerindendir ki, size korku ve ümit vermek üzere şimşeği gösteriyor, gökten su indirip ölümünün ardından arzı onunla diriltiyor. Doğrusu bunda, aklını kullanan bir kavim için (alınacak) dersler vardır.(30/24)

 Kuşkusuz sizin için hayvanlarda da büyük bir ibret vardır. Zira size, onların karınlarındaki fışkı (fers) ile kan arasından (gelen), içenlerin boğazından kolayca geçen hâlis bir süt  içiriyoruz. (16/66)

Sebeplerin ve diğer varlıkların yaratılışının insana bakan yönünü açıkladıktan sonra sebepleri elinde tuttuğunu da açıklıyor.
Şüphesiz Allah gökleri ve yeri, nizamları bozulmasın diye tutuyor. Andolsun ki onların nizamı eğer bir bozulursa, kendisinden başka hiç kimse onları tutamaz. Şüphesiz O, halîmdir, çok bağışlayıcıdır. (35/41)

Yaratmasının Çeşitlerinide açıklıyor.

Allah, her canlıyı sudan yarattı.(Vallahü halekü külle dabbetim mim ma'*)  İşte bunlardan kimi karnı üstünde sürünür, kimi iki ayağı üstünde yürür, kimi dört ayağı üstünde yürür... Allah dilediğini yaratır; şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (24/45)

Gökleri ve yeri yaratan,( fatıris semavati vel erdı) melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler yapan (caılil melaiketi...)Allah'a hamdolsun. O, yaratmada dilediği arttırmayı yapar. Şüphesiz Allah, her şeye gücü yetendir. (35/1)

Hicr-26 - Andolsun ki biz insanı kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan yarattık. Hicr-27 - Cinleri de daha önce insan vücudunun gözeneklerinden geçebilen güçlü bir ateşten yarattık. ( Elmalı Sadeleştirilmiş)

Andolsun, insanı kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan yarattık. (Hicr-26)Ve Cann'ı da daha önce 'nüfuz eden kavurucu' ateşten yaratmıştık. (Hicr-27) (Ali Bulaç)

26. Ve le kad halaknel insane min salsalim min hameim mesnun 27. Vel canne halaknahü min kablü min naris semum (Hicr.)
Hem insan için hem de cin(cann)ler için “Halak” kelimesi kulanılmıştır.
Yaratmak anlamında kullanılan diğer kelime ise “ceale” dir

Ceale: Yaratmak, icad etmek, çevirmek, yapmak, koymak, kılmak
O, sizi bir nefisten yarattı. Hem sonra onun eşini de ondan var etti.(ceale) Sizin için yumuşak başlı hayvanlardan sekiz çift indirdi....(Zümer 6) E.H sadeleştirilmiş
Halekaküm min nefsiv vahıdetin sümme ceale minha zevceha ve enzele leküm minel en'ami zemaniyete ezvac*

De ki: "Sizi yaratan, size kulaklar gözler ve gönüller veren(ceale) O'dur. Ne kadar az şükrediyorsunuz!" (Mülk-23) E.H sadeleştirilmiş
 Kul huvelleziy enşeekum ve ce'ale lekumussem'a vel'ebsare vel'ef'idete kaliylen ma teşkurune.
Diğer bir fiilde yukardaki ayettede geçtiği gibi inşa inşâ kelimesidir. İNŞÂ: Yapma, vücuda getirme.

Ve Ay'ı bunların içinde bir nur yapmış, güneşi de bir lamba kılmış. (Nur-16) E.H Sad.
Ve ce'alelkamere fiyhinne nuren ve ce'aleşşemse siracen
Şimdi de yaratmasına bakalım:

Yaratmanın sadece kendisine ait olduğunu çeşitli ayetlerde bildirmiştir.

Ey insanlar! (Size) bir misal verildi; şimdi onu dinleyin: Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız (taptıklarınız) bunun için bir araya gelseler bile bir sineği dahi yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapsa, bunu ondan geri de alamazlar. İsteyen de âciz, kendinden istenen de! (22/73)

Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istivâ eden, geceyi, durmadan kendisini kovalayan gündüze bürüyüp örten; güneşi, ayı ve yıldızları emrine boyun eğmiş durumda yaratan Allah'tır. Bilesiniz ki, yaratmak da emretmek de O'na mahsustur. Alemlerin Rabbi Allah ne yücedir! (7/54)

Yaratmasının sınırı yoktur...
"Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesîh'dir" diyenler andolsun ki kâfir olmuşlardır. De ki: Öyleyse Allah, Meryem oğlu Mesîh'i, anasını ve yeryüzündekilerin hepsini imha etmek isterse Allah'a kim bir şey yapabilecektir (O'na kim bir şeyle engel olabilecektir)! Göklerde, yerde ve ikisi arasında ne varsa hepsinin mülkiyeti Allah'a aittir. O dilediğini yaratır ve Allah her şeye tam manasıyle kadirdir. (5/17)

Yaratması sebeplere bağlı değildir:

Allah şöyle diyecek: "Ey Meryemoğlu İsa, sana ve annene olan nimetimi hatırla. Ben seni Ruhu'l-Kudüs ile destekledim, beşikte iken de, yetişkin iken de insanlarla konuşuyordun. Sana kitabı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğrettim. İznimle çamurdan kuş biçiminde (bir şeyi) oluşturuyordun da (yine) iznimle ona üfürdüğünde bir kuş oluveriyordu. Doğuştan kör olanı, alacalıyı iznimle iyileştiriyordun, (yine) benim iznimle ölüleri (hayata) çıkarıyordun. İsrailoğullarına apaçık belgelerle geldiğinde onlardan inkâra sapanlar, "Şüphesiz bu apaçık bir sihirdir" demişlerdi (de) İsrailoğullarını senden geri püskürtmüştüm." (Maide-110) (Ali Bulaç)

O, İsrailoğullarına bir elçi olacak (ve onlara şöyle diyecek:) Size Rabbinizden bir mucize getirdim: Size çamurdan bir kuş sureti yapar, ona üflerim ve Allah'ın izni ile o kuş oluverir. Yine Allah'ın izni ile körü ve alacalıyı iyileştirir, ölüleri diriltirim. Ayrıca evlerinizde ne yeyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm. Eğer inanan kimseler iseniz, bunda sizin için bir ibret vardır. (3/49)

Hani siz bir adam öldürmüştünüz de onun hakkında birbirinizle atışmıştınız. Halbuki Allah gizlemekte olduğunuzu ortaya çıkaracaktır. (2/72)

"Haydi, şimdi (öldürülen) adama, (kesilen ineğin) bir parçasıyla vurun" dedik. Böylece Allah ölüleri diriltir ve düşünesiniz diye size âyetlerini (Peygamberine verdiği mucizelerini) gösterir. (2/73)

Hani İbrahim: "Rabbim, bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster" demişti. (Allah ona:) "İnanmıyor musun?" deyince, "Hayır (inandım), ancak kalbimin tatmin olması için" dedi. "Öyleyse, dört kuş tut. Onları kendine alıştır, sonra onları (parçalayıp) her bir parçasını bir dağın üzerine bırak, sonra da onları çağır. Sana koşarak gelirler. Bil ki, şüphesiz Allah, üstün ve güçlü olandır, hüküm ve hikmet sahibidir." (Bakara-260)

Ta-Ha (17-21) "Sağ elindeki nedir ey Musa?" (17)Dedi ki: "O, benim asamdır; ona dayanmakta, onunla davarlarım için ağaçlardan yaprak düşürmekteyim, onda benim için daha başka yararlar da var." (18)Dedi ki: "Onu at, ey Musa." (19)Böylece, onu attı; (bir de ne görsün) o hemen hızla koşan (kocaman) bir yılan (oluvermiş). (20)Dedi ki: "Onu al ve korkma, biz onu ilk durumuna çevireceğiz." (21)

Ya da altı üstüne gelmiş, ıssız duran bir şehre uğrayan gibisini (görmedin mi?) Demişti ki: "Allah,  burasını ölümünden sonra nasıl diriltecekmiş?" Bunun üzerine Allah, onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra onu diriltti. (Ve ona) Dedi ki: "Ne kadar kaldın?" O: "Bir gün veya bir günden az kaldım" dedi. (Allah ona:) "Hayır, yüz yıl kaldın, böyleyken yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış; eşeğine de bir bak; (bunu yapmamız) seni insanlara ibret-belgesi kılmamız içindir. Kemiklere de bir bak nasıl bir araya getiriyoruz, sonra da onlara et giydiriyoruz?" dedi. O, kendisine (bunlar) apaçık belli olduktan sonra dedi ki: "(Artık şimdi) Biliyorum ki gerçekten Allah, her şeye güç yetirendir." (Bakara-259) 

Ayetlerde de görüldüğü gibi Allah'ın yaratmak için sebeplere ihtiyacı yoktur....
 Yazıların kısa olması istendiği için burada kesiyorum. Hz İsa'nın babasız dünyaya gelişi, Hz Zekeriya'nın kısır eşinden çocuğunun olması gibi sayısız örnek O'nun yaratmada sebeplere ihtiyaç duymadığının ve yaratmasının bir anda meydana geldiğinin delilleridir.

Yaradılışın sebebi yok denmiyor dikkatinizi çekerim.
yaratmak için sebebe ihtiyacın olmadığı söyleniyor. Bu ise bir güç belirtisidir, irede belirtisidir.

                                 Her hangi bir karışıklık yok Birgül hanım. Soruların sığlığından kaynaklanan bir durum. Cevabım net olarak hepsi ve daha fazlası.... Allah'ın yaratması tek bir Hikmet üzere değildir. "O'nun nimetini bir genellemeyle bile sayamazsınız" ayeti gereği sizin belirttiklerinizin hepsini içeriyor. Yani sonsuz bir gayeyi, sınırsız bir Hürriyet ve Gaye'ye uygun mekanizmaları da yaratarak ortaya koyuyor. Dikkat buyurursanız mekanizmaya bağlı yaratmıyor mekanizma Gaye'ye uygun olarak var...

                                Açalım efendim.
Güneşi ışıklı, ayı da parlak kılan, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için ona (aya) birtakım menziller takdir eden O'dur. Allah bunları, ancak bir gerçeğe (ve hikmete) binaen yaratmıştır. O, bilen bir kavme âyetlerini açıklamaktadır. (10/5)

                                  Ayet gayet açık. Ay var olmak zorunda olan her hangi bir mekanizmanın zorlaması değil. Ay insanlar için yaratılmış tıpkı tüm sebepler insanlar için yaratıldığı gibi. Parlak olması, menziller takip etmesi, bu menzillerin büyüklüğü, menzildeki hızı ve daha niceleri İnsanlar "yıllarıon sayısını ve hesabını bilsin" diye yaratılmış. Bu sebepler O'nu bağlamaz bağlanan bizizdir. Sebepler de İki Hikmet görebiliyorum çok daha fazlasıda olabilir.
          1- O Örtendir. Kullarının ayıplarını örter. Sonra kendisini Örter. İşte bu örtü sebepler örtüsüdür. Düşünenle düşünmeyenin, görenle görmeyenin, bilenle bilmeyenin, akıl edenle akıl etmeyenin ayrılması için bir örtüdür.
         2- Sebepler insana sunulmuş nimettir. İnsan sebepleri peş peşe dizmekle açık bir senetle kendisine verileni kullanmış olur. Bu açık senette nihayi karar yine O'nundur. Ne zaman yağmur yağacağını bilmemiz için Bulutu şimşeği yaratan O'dur. Yağmur yağdırmak için O'nun buluta ihtiyacı yoktur. Ancak bize sebeplerle bir dua ve rızk kapısı açar ki biz bu sebeplerli kulanarak, onları peş peşe dizerek bugünki imkanlara kavuştuk. Dolayısıyla sebepler O'nu bağlamaz. Yukarıdaki cevabın son ayetlerinde de buna vurgu yaptık.
       O'nun yaratması Hikmetsiz Batıl değildir. O her şeyi bir gaye için yaratmıştır. O'dilediğini yaratan yoktan var eden düzenleyen şekil ve suret verendir. O'nun yaratmak için planlamaya örnek almaya bir takım sebeplere bağlı olmaya ihtiyacı yoktur. Yaratmak O'nun için bir uğraşı meşgale değildir. O yaratmada tek emir sahibidir. "Ol" demesi yeterlidir. Süreçle yada süreçsiz nasıl yaratmayı dilemişse O şekilde yaratılır. Her ikisinde de yine Hikmetler vardır. O'nun yaratması başlamış ve bitmiş değildir. O sürekli var edendir. Herşeyi O yaratmıştır sebepleride sebep kavramını ve kelimesinide... Sanırım yeterli olur....

Tanrı kavramı duygu için son derece çekici bir güçtür ve duygularımıza kapılmadan araştırmak zorundayız.

Whaitehead’a göre Tanrının mahiyeti

Tanrıyı somutlaştırmak durumundayız,
Bir ile çok, değişmeyen ile değişen arasındaki makul bir ifadeye kavuşturulması, felsefenin baş probleminden biri olagelmiştir.
Deizm;Tanrıyı mutlak sebep görme ve her türlü etkiden uzak görmedir, evrenin sebebi oluyor fakat evreni bütünüyle ilahi varlığının dışında tutuyor.
Panteizm; sıradan sebepler sonuçlar toplamını ilahi varlığının ayrılmaz yanı olarak görür; süreç kavramı
Teizm;Oluş veya süreç ilahi hayat içinde reeldir.tanrının dışında reeldir.
Bu kavramların temelinde yatan hep bu (Tanrının somutlaştırılması) problemdir.
O’nun Mutlak, Basit, Değişmez olduğunu söylemek dini terminolojide statik bir tanrı anlayışı geliştirilmiştir. Dünya ise ,Tanrı karşısında bir hayal ürünü, bir yanıltıcı unsur olarak düşünülmüştür. Statik olan ile değişmez olan arasında kurulmak istenen münasebet arasında bir yığın problem olagelmiştir.
Dipolar  Tanrı anlayışı(çift kutuplu);Aynı varlığı iki farklı açıdan görmek ve anlamaya çalışmaktır.
Tanrının değişmeyen mutlak ezeli yanı, bir de değişme sürecine bağlı olarak değişen oluşan yanı. Bunlar için;
Tanrının asli tabiatı ve oluşan tabiatı ifadelerini kullanabiliriz 
Bu çift kutuplu görme bölünebilirliği anlamına gelmez,Onlar aynı varlığın iki farklı vechesidir.

Hartshorne’a göre Tanrı tabiat ilişkisi;
Tanrı bir anlamda mutlak bir anlamda izafidir,
Dinin Tanrısı semboliktir. Soyut kavramla düşünme imkanına sahip olmayanların anlayabilecekleri bir ifade tarzıdır.
Süreç felsefesinde aslolan Tanrıdır; felsefenin mutlak’ı ise bundan çıkarılan bir “soyut fikir”dir.

İnsan zihni basite yönelme yatkınlığı içindedir.
1.   Tanrıyı tek yönlü bir varlık olarak düşünmek her iki yönlü düşünmekten daha kolaydır.
   2-“Zorunlu varolan”, “ mutlak varlık” v.s. şeklinde ifadeler Tanrının yüceliğinin daha iyi şekilde dile getirildiği kanaati hakim durumdadır.
   3-Yegane varlık fikri insanda birtakım duygular uyandırmayıda düşünürsek
İnsan zihni kolayı seçer olgusuna daha bir açıklık getirmiş oluruz.

Spontan bir sebeple araya girdim, afedersiniz
Sizleri dinliyorum..........

(Emrah Güler iletinizi kurallar dahilinde çerçevelendirirseniz sevinirim, "şunu hatırlıyorum emin değilim " tarzı ifadelerdense fikrinizi destekleyici bilgiler ile katılmanızı öneriyorum.)