İslam Medeniyetinde Abbasilere kadar olan dönemde evrim düşüncesinin izleri görülmektedir. Bu dönemin sonuna kadar yaratılış inancı evrim düşüncesi ile tamamen paralel gitmesine rağmen bundan sonraki dönemlerde bu inanıştan sapmalar görülmektedir.

Dini açıdan, Mısırlılardan Abbasilere kadar olan dönemde Batı ile paralel olmakla birlikte inanış olarak yaratılış ile evrim paralel düşünce sistemleri üzerinde giderken ortaçağda bilimin Katolik Kilisesi ile ters düşmesi sonrasında evrimci düşünce sistemi popülerliğini yitirmiştir. Fakat gene İslam medeniyetinde İbn-i Sina’nın eserlerinde ve 12. yüzyılda İbn-i Tufeyl’in hayatın başlangıcını bazı madde ve gazların kimyasal bileşimi ile hayatın oluştuğunu belirtmesi bu evrim düşüce sisteminin halen varlığını devam ettirdiğinin bir göstergesidir. Bununla birlikte dini açıdan yorumlara bakacak olursak Osmanlı bilgini Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın (18. yy) Marifetname’sinde geçen "Bu şerefli vücudun yükseliş başlangıcı madenler olmuştur ki, onların başlangıcı kaygan çamurdur. Sonra ondan taşlar mertebesine yükselmiştir. Ta iş ve surette insana benzeyen nesnas ve maymun mertebesini bulmuştur. O mertebeden dahi yükselip insan suretine gelmiştir" (Cilt I, s.71) metni de halen o zamanlarda hayatın kökenlerinin evrim temelli olarak açıklandığının bir göstergesidir.

Mevlana’nın eserlerinden alıntılarla iletimizi noktalandıralım.

Fihi Mafih (Ne Varsa İçindedir) adlı eserinden:

"Mesela önce toprak ve cemaddın (cansızdın), seni bitki âlemine getirdi; bitki âleminden 'alaka (kan)' ve 'mudğa (et)' âlemine sefer ettin. İşte keramet budur... Bunu inkâr etme ve sana bundan haber verirlerse kabul et."

Divan adlı eserinden:

"İlkin, maden idin, sonra bitki, 'Bilahare hayvan oldun: Bu gözlerinden nasıl gizli kalacaktır?' Bundan sonra, bilgi, akıl ve imanla donatılmış insan oldun."

Ünlü Mesnevi'sinde de birkaç yerde benzer sözler yer alıyor:

"Ben de cansız varlıktan oldum, biten, boy atıp gelişen nebat (bitki) oldum; artık ölüp azalmaktan, noksana düşmekten ne diye korkacakmışım?"

"Hiçbir şeyden haberi olmayan cansızlardan, gelişip boy atan bitkiye, bitkiden yaşayış, dertlere uğrayış varlığına. Sonra güzelim akıl-fikir, ayırt ediş varlığına geldin; ondan sonra da beş duyguyla altı yönün dışına varacaksın."

“İnsanoğlu önce cematlarda (cansızlarda) zuhur etti, sonra cematlardan nebatlara geçti. Yıllarca o fidanlardan bir fidan gibi yaşadı, çok farklı olan cemat halinden habersiz. Nebati halden hayvani hale geçince, nebat halinden hiç bir şey hatırlamadı, nebatlar âlemine duyduğu meyilden başka. Bilhassa ilkbahar ve çiçekler açtığı zamanda. Yine biliyorsunuz ki Ulu Yaratıcı insanoğlunu hayvan durumundan insan haline çıkardı. Böylece insan iklimden iklime geçti, şimdiki gibi akıl irfan ve kudret sahibi oluncaya kadar. Evvelki akıllarından hiç bir hatırası yoktur, şu anki akıl durumu da değişecektir.”

Yararlanılan Kaynaklar:

- Atay, T., Din Hayattan Çıkar
- Marifetname, Erzurumlu İbrahim Hakkı

Merhaba Turgay,

Dikkat edersen Mevlana'nın sözleriyle ilgili hiç bir yorumda bulunmadım. Yorumsuz olarak, direkt olarak eserlerinde geçen cümleleri aktardım. Sence Mevlana'nın söylemek istedikleri (ilk anlamlarıyla) yorum yapmaya gerek kalmadan anlaşılır derecede açık değil mi?

Belirttiğin anlamı ayrıca ben de düşünüyorum ve katılıyorum da. Mevlana, aynı zamanda bu cümleleriyle belirttiğin gibi "insanın olgunlaşma basamaklarını" da ikinci anlamda anlatmak istiyor olabilir büyük bir olasılıkla (eserlerinde kullandığı teşbihli, sembolik, mecaz anlatımları göz önünde bulundurduğumuzda). Mevlana gibi tasavvuf ehli zevâtın eserlerinde kullandıkları cümleler genelde çok anlamlıdır, birden fazla anlam içerirler. Okuyanın bulunduğu mertebeye, kişiliğine, bilgi seviyesine göre kişide bir anlam oluşur.

Benim Mevlananın cümlelerinden anladığım; insanın manevi, ahlaki tekamülünü anlatmak için insanın yeryüzündeki biyolojik evrim sürecini örneklediğidir. Yani insanın evrimsel sürecine dikkatimizi çekerek manevi tekamülünde de benzer şekilde bir süreç yaşandığını işaret yollu bizlere anlatmaya çalışmıştır.

Bir örnek vermek gerekirse;

İnsanoğlu biyolojik evriminin başlangıcında nasıl ki cansız maddelerden ibaret idiyse, cansız kabul ediyorsak; ahlaki değerlerden, sevgiden AŞK'tan yoksun olan bir insan da manevi tekamülünün başlangıcında "cansız, çamur, ölü" olarak kabul edilir ( Adem'in çamurdan meydana getirilmesi ;) ). Ölü olan insan ne zaman ki SEVGi ile SEVGİye, SEVGİLİye dokunmaya, SEVGİyi, AŞK'ı TATMAYA başlar (RUH üflenir, VAHDET-i VÜCUT yaşanır), o zaman ölü topraktan bir bitki gibi biter ve CAN bulur.

yalnız arkadaşlar islam ile tassavufu karıştırmayalım. arada bazen büyük farklılıklar olabiliyor. örneğin tasavufta bedene eziyet varken islamiyette bu kesinlikle yasaktır

yardımcı olmaya çalıştığın için sağol ama siteden yazdığım şeylerden nasıl benim tasavvuf hakında bilgi sahibi olmadığımı çıkardın. ayrıca mevlana nın tasavvuf edebiyatında yazı yazdığını bilmiyordun galiba

Cümlelere birçok anlam vermek (verebilmek - bu anlamların hepsi doğru olmak şartını da sağlayarak) evet bazı kişilerin eriştiği bir yerdir. Bu özellik ise tam anlamıyla Kur'an-ı Kerim'de mevcuttur zaten.
Ancak Mevlana'nın burada böyle bir anlam vermesi bana göre çok uzak bir ihimal hatta bundan da öte...

Bu söylemde "türden türe evrim"in yeri olmadığını ifade edebilmek için anlatılanalrın anlamını yazmak istiyorum (konudan da uzaklaşmamaya gayret ederek)

Sırası ile verirsek :

1) Yokluk - hiçlik : Kişinin tamamen çevre, toplum, gelenekler... vs ile "yönlendirildiği" yani "kendi şahsiyetinin olmadığı" dönemdir. Bu hâldeki kişi (insan diyemiyorum çünkü ortada bu sıfatı taşıyacak bir kişilik yoktur!!) kendi yoktur, nerede doğmuş büyümüşse oradan etkilenir ve duyduklarının (hurafeler, dedikodular...) esiridir. Hür iradesi kendi kontrolünde değildir.
Bunlara gölge diyebiliriz. Bulunduğu ortamın şekline, fikrine girer. Kendi şekli yoktur.

2) Madde          : Burada bir birey vardır. Bu birey belli kalıplara sıkışmıştır. Yobazlık içindedir, değişmeyen görüşleri vardır. Kendi kalıplarının dışına çıkmaz. Ancak kendi işini iyi yapar. Güvenilirlik gösterir, ortada iyi veya kötü bir karakter vardır kişiliksiz değildir. Bu yönleriyle "gölgeden iyidir" deriz.

3) Bitki             : Üretkendir. genellikle bilim adamı olur. Sürekli üretir ama ürettikleri kendi kontrolünde değildir.
"Sömürücü kişiler" tarafından kullanılır. (bakınız bir sonraki madde)

4) Hayvan         : Güçlüdür, gücü maddiyettan ve makamdan gelir; gölgesi peşinden ayrılmaz, eşyayı kullanır, bitkiyi yer (kullanır). Herkesi sömüren bir karakterdir. Kendi çıkarları için para için makam ve güç için herkesi kullanmaya çalışır.

5) İnsan            : Hepimizin hakettiği yerdir. Güçlüdür; gücü karakterinden, doğruluğundan, saygınlığından... gelir. Önceki 4 tipin de özelliklerini kontrol eder. Bu kişileri değil bu özellikleri kontrol eder ama asla gölge tip olmaz çünkü gölge tip olmak demek "yok olmak" demektir ve kötü biri olmak bile bundan iyidir...
Hayvana ezilmez çünkü uyanıktır. Uyanıktır ama aldatmaz gerekirse atlatır ama aldatmaz, kandırmaz...
Tasavvufta "kâmil insan" diye tarif edilen budur diyebiliriz.

Not: Tasavvufla o kadar da içli dışlı değilim.  :smiley:



Alıntı:
"Böylece insan iklimden iklime geçti, şimdiki gibi akıl irfan ve kudret sahibi oluncaya kadar.
Evvelki akıllarından hiç bir hatırası yoktur, şu anki akıl durumu da değişecektir."

Evet şu anki akıl durumu da değişecektir. Bu ne mi demek? Hani 5. durum "Kâmil İnsan" değil miydi?
Durun bakalım 5. duruma geldiğimizde herşey daha yeni başlıyor olacak. Çünkü "insan" olmak bizim zaten olmamız gereken yer...



--------------------------------------------------------------------------


Üzgünüm arkadaşım bu konuda sana ben de katılamam.
Tasavvufta insan değerlidir ve kendi bedenine de iyi bakmakla sorumludur. Ayrıca tasavvufla İslâm'ı o kadar da ayırmamak lâzım. Bu konuyu bu başlık altında ilerletmeyelim. Arzu edersen "tasavvuf" konulu ayrı bir başlık açarsan orada bildiklerimizi paylaşalım ve gerekli yerleri tartışalım...

Halim:


                      Acaba yukarıdaki savların kaynağı nedir? Hangi verilere dayanarak, yukarıdaki sonuçlara ulaşılmıştır? Abbasiler dönemine kadar olan zaman diliminde İslam'da evrim düşüncesinin olduğu kanısına hangi incelemeler sonunda varılmıştır?

Sevgili Turgay;

Katkıların ve eleştirilerin için teşekkür ederim.

İlk iletimde vermiş olduğum bilim adamlarının isimlere ek olarak Ahmed bin Muhammad Ali Maskawaih (11. yy), Nasiraddin Tusi (13. yy), Al Biruni (10. yy), Al Cahiz (8. yy) ve Al Nazzam'ı da gösterebiliriz.

Evet, Turgay belirttiğin gibi.

Genelde Evrim deniliğinde aklımıza hemen Darwin geliyor, böyle değil. Bu durum Darwin'in popülaritesinden kaynaklanıyor. Evrim düşüncesinin başlangıcı ilk çağa kadar dayanmaktadır (Bknz.). Darwin sadece doğal seleksiyon mekanizmasını ortaya atarak önemli bir katkıda bulunmuştur.